AI và dữ liệu số đang thay đổi cách quản lý bảo trì đường bộ
(Chinhphu.vn) - Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu số đang mở ra phương thức mới trong quản lý, bảo trì hạ tầng giao thông: Từ kiểm tra thủ công sang giám sát tự động, từ xử lý hư hỏng sang dự báo, cảnh báo sớm. Đây là hướng đi quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả đầu tư, kéo dài tuổi thọ công trình và thúc đẩy ngành Xây dựng phát triển dựa trên khoa học công nghệ.

Thứ trưởng Bộ Xây dựng Phạm Minh Hà phát biểu tại Hội thảo phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số ngành Xây dựng ngày 16/11 - Ảnh: Báo XD
Ngày 16/11, trong khuôn khổ Chuỗi sự kiện khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số ngành Xây dựng, Bộ Xây dựng tổ chức Hội thảo phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số ngành Xây dựng.
Hội thảo tập trung trao đổi về ứng dụng công nghệ trong lĩnh vực đường bộ; chuyển đổi số tại doanh nghiệp xây dựng; ứng dụng BIM, GIS, AI và dữ liệu số trong khảo sát, thiết kế, quản lý công trình, qua đó góp phần nâng cao hiệu quả đầu tư và thực hiện mục tiêu tăng trưởng hai con số.
AI, dữ liệu số thay đổi cách quản lý và bảo trì đường bộ
Trình bày tham luận về chuyển đổi số trong lĩnh vực đường bộ, ông Nguyễn Mạnh Thắng, Phó Cục trưởng Cục Đường bộ Việt Nam cho biết, cả nước hiện có khoảng 600.000 km đường bộ, trong đó gồm 26.452 km quốc lộ và 3.345 km đường cao tốc. Quy mô hạ tầng lớn đặt ra yêu cầu đổi mới căn bản phương thức quản lý, khai thác và bảo trì.

Ông Nguyễn Mạnh Thắng, Phó Cục trưởng Cục Đường bộ Việt Nam
Trước yêu cầu đó, Cục Đường bộ Việt Nam định hướng chuyển từ quản lý truyền thống sang quản lý thông minh dựa trên dữ liệu số, với ba trụ cột: Ứng dụng công nghệ, vật liệu mới; xây dựng cơ sở dữ liệu đường bộ quốc gia và quản trị số; phát triển giao thông thông minh (ITS), thu phí điện tử không dừng (ETC) và kiểm soát tải trọng xe.
Trọng tâm hiện nay là xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu đường bộ quốc gia, chuẩn hóa và đồng bộ dữ liệu quốc lộ, cao tốc và đường địa phương, tạo nền tảng cho quản lý thống nhất trên phạm vi cả nước.
Trên nền tảng dữ liệu đó, AI sẽ hỗ trợ chuyển công tác bảo trì từ kiểm tra thủ công sang khảo sát tự động và phân tích dự báo. Các phương tiện chuyên dụng có thể tích hợp máy quét laser, camera 360 độ để thu thập thông tin về độ bằng phẳng mặt đường, độ sâu hằn lún và tình trạng nứt vỡ. Kết quả được tự động cập nhật vào hệ thống quản lý mặt đường và cơ sở dữ liệu hạ tầng.
Đáng chú ý, AI có thể kết hợp dữ liệu tải trọng trục xe với kết quả khảo sát qua nhiều thời kỳ để dự báo tốc độ suy giảm chất lượng mặt đường, cảnh báo nguy cơ hư hỏng trước khi xuất hiện ổ gà. Nhờ đó, cơ quan quản lý có thể xác định thời điểm bảo dưỡng phù hợp, ngăn ngừa hư hỏng lan xuống các tầng kết cấu bên dưới, giảm chi phí sửa chữa và kéo dài tuổi thọ công trình.
Cùng với quản lý bảo trì, hệ thống giao thông thông minh cũng đang được đẩy mạnh. Cục Đường bộ Việt Nam xây dựng khung kiến trúc ITS quốc gia, đặt nền móng cho Trung tâm ITS quốc gia. Hiện Trung tâm điều hành tuyến cao tốc Bắc-Nam phía Đông và hệ thống thanh toán điện tử giao thông đường bộ đã được đưa vào khai thác.
Thông qua ITS, sự cố giao thông có thể được tự động phát hiện, giám sát và cảnh báo, giúp rút ngắn khoảng 35-45% thời gian phát hiện, xử lý sự cố, góp phần hạn chế ùn tắc và nguy cơ tai nạn liên hoàn.
Hiệu quả được thể hiện qua sự cố sạt lở tại Km1288+170 – Km1288+240 trên cao tốc Chí Thạnh-Vân Phong. Sau 47 phút kể từ khi phát hiện sự cố, tuyến đường đã thông xe một làn; đến 10h25 ngày 12/11/2026, giao thông được khôi phục hoàn toàn.
Bên cạnh đó, hệ thống cân động tốc độ cao hoạt động 24/7 kết hợp camera ứng dụng AI giúp nhận diện biển số, ghi nhận vi phạm và phục vụ xử phạt nguội mà không cần dừng phương tiện.
Giai đoạn 2026-2030, Cục Đường bộ Việt Nam đặt mục tiêu hiện đại hóa toàn diện công tác đầu tư, xây dựng, quản lý, bảo trì và khai thác mạng lưới đường bộ, hướng tới 5.000 km đường cao tốc thông minh.
Ứng dụng AI để tối ưu thiết kế hạ tầng
Ở góc độ doanh nghiệp, ông Trần Phúc Minh Khôi, Phó Tổng giám đốc Công ty CP Tư vấn Thiết kế Cảng - Kỹ thuật Biển (Portcoast) cho rằng, quá trình đầu tư hạ tầng giao thông quy mô lớn đang tạo ra khối lượng dữ liệu và hồ sơ thiết kế rất lớn. Tuy nhiên, nguồn tri thức này vẫn phân tán theo từng dự án, chủ đầu tư và đơn vị tư vấn; nhiều hồ sơ còn lưu trữ rời rạc dưới dạng bản vẽ 2D, chưa được hệ thống hóa để khai thác và kế thừa.

Ông Trần Phúc Minh Khôi, Phó Tổng giám đốc Công ty CP Tư vấn Thiết kế Cảng - Kỹ thuật Biển (Portcoast)
Theo ông Khôi, nếu xây dựng được thư viện dữ liệu dùng chung cho các lĩnh vực đường bộ, cầu, đường sắt và cảng biển, ngành Xây dựng có thể tận dụng tri thức từ các dự án trước, giảm thời gian nghiên cứu và nâng cao chất lượng thiết kế.
Từ thực tiễn triển khai các dự án trong và ngoài nước, Portcoast đã tổng hợp dữ liệu, xây dựng thư viện phục vụ nghiên cứu và thiết kế tạo sinh (Generative Design). Với nền tảng này, kỹ sư có thể lựa chọn các mẫu công trình đã được xây dựng, đưa vào vận hành thực tế, sau đó sử dụng AI tạo sinh nhiều phương án thiết kế để so sánh, đánh giá và lựa chọn giải pháp tối ưu.
Đáng chú ý, tại dự án siêu cảng Cái Mép Hạ, doanh nghiệp ứng dụng AI xây dựng công cụ kết nối dữ liệu với các nguyên tắc, tiêu chuẩn thiết kế, trực tiếp tính toán và xử lý bài toán kỹ thuật mà không phụ thuộc vào phần mềm của các hãng nước ngoài. Cách tiếp cận này giúp kỹ sư chủ động hơn, từng bước làm chủ công nghệ và kiểm soát cả dữ liệu đầu vào lẫn kết quả tính toán.
Trong lĩnh vực đường sắt đô thị, dữ liệu về tuyến, nhà ga, cầu cạn, hầm và hệ thống kỹ thuật từ các dự án tại TPHCM cũng đang được tích lũy để xây dựng thư viện dữ liệu hạ tầng đường sắt.
Bên cạnh đó, việc tích hợp hệ thống thông tin địa lý (GIS) với dữ liệu hiện trạng, quy hoạch sử dụng đất, hạ tầng ngầm và địa chất trên cùng bản đồ số giúp nhận diện sớm rủi ro, lựa chọn giải pháp phù hợp. Khi kết hợp với AI, hệ thống có thể tạo sinh nhiều phương án thiết kế cho một tuyến metro, hỗ trợ so sánh và lựa chọn phương án hiệu quả, tiết kiệm.
Để thúc đẩy chuyển đổi số trong lĩnh vực hạ tầng, Portcoast kiến nghị ban hành mẫu bàn giao dữ liệu số chuẩn, quy định rõ yêu cầu đối với mô hình BIM, bản đồ GIS, đám mây điểm và dữ liệu đo sâu; đồng thời xây dựng thư viện cấu kiện dùng chung, trước mắt ưu tiên cảng biển và đường sắt đô thị.
Doanh nghiệp cũng đề xuất ban hành định mức kinh tế - kỹ thuật cho khảo sát số, xây dựng mô hình quản lý tài sản và bản sao số; thí điểm có kiểm soát việc sử dụng AI Agent trong thiết kế, đi kèm cơ chế ghi nhật ký hoạt động. Kỹ sư phải trực tiếp kiểm tra, xác nhận và chịu trách nhiệm về kết quả.
Tháo gỡ rào cản đang ảnh hưởng đến hoạt động nghiên cứu, ứng dụng khoa học công nghệ
Phát biểu tại hội thảo, Thứ trưởng Bộ Xây dựng Phạm Minh Hà nhấn mạnh, trước yêu cầu tăng trưởng ngày càng cao, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phải trở thành động lực quan trọng, tạo ra những thay đổi đột phá cho ngành Xây dựng.
Theo Thứ trưởng, nhiệm vụ trước mắt là tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách, tháo gỡ những bất cập trong quy định, định mức và các rào cản đang ảnh hưởng đến hoạt động nghiên cứu, ứng dụng khoa học công nghệ.
Cùng với đó, cần chú trọng phát triển đội ngũ nhân lực khoa học công nghệ và đầu tư hạ tầng nghiên cứu. Muốn tạo ra các sản phẩm công nghệ có giá trị thực tiễn, ngành Xây dựng cần đội ngũ nhà khoa học được đào tạo bài bản, môi trường làm việc thuận lợi và hệ thống hạ tầng nghiên cứu đáp ứng yêu cầu.
Thời gian tới, Bộ Xây dựng sẽ tiếp tục tổng hợp các kiến nghị, đề xuất từ thực tiễn hội thảo để nghiên cứu, xử lý, tạo điều kiện thúc đẩy ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong toàn ngành.
Phan Trang