Bài 2: Gỡ 'nút thắt' Cadimi: Tái thiết chuỗi sầu riêng để giữ thị trường xuất khẩu

Từ kiểm soát vùng trồng đến xây dựng nền nông nghiệp bền vững

Trước áp lực tồn dư Cadimi, ùn tắc kiểm nghiệm và nguy cơ mất thị trường xuất khẩu, ngành sầu riêng Việt Nam đang bước vào giai đoạn tái cấu trúc mạnh mẽ.

Nhiều địa phương tại ĐBSCL bắt đầu chuyển hướng từ mục tiêu tăng diện tích sang nâng cao chất lượng, minh bạch truy xuất nguồn gốc và xây dựng chuỗi liên kết ổn định hơn.

Theo giới chuyên gia, đây là con đường bắt buộc nếu muốn duy trì vị thế của ngành hàng xuất khẩu tỷ đô.

Tại Đồng Tháp, những tín hiệu tích cực bước đầu đã xuất hiện sau khi hoạt động kiểm nghiệm và xuất khẩu dần được khơi thông.

Ông Võ Tấn Lợi, Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng tỉnh Đồng Tháp cho biết, giá sầu riêng loại A hiện được thu mua khoảng trên 50.000 đồng/kg, loại B dao động 35.000-45.000 đồng/kg.

Mức giá này giúp nhiều nhà vườn bắt đầu có lợi nhuận trở lại sau thời gian lao đao vì thị trường sầu riêng biến động.

Ông Lê Hà Luân, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đồng Tháp cho biết, địa phương đang siết chặt quản lý mã số vùng trồng, công khai quy trình canh tác và tăng khả năng truy xuất nguồn gốc sản phẩm.

Ông cho rằng, nông nghiệp hiện đại không thể tiếp tục sản xuất theo kiểu tự phát mà phải vận hành theo một hệ thống thống nhất, minh bạch và có tổ chức.

Tại Vĩnh Long, quá trình chuẩn hóa vùng trồng cũng đang được đẩy mạnh.

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Vĩnh Long, đến năm 2025, toàn tỉnh có 8.140 ha sầu riêng, trong đó diện tích kinh doanh đạt 4.122 ha với sản lượng gần 62.217,3 tấn.

Địa phương hiện có 72 mã số vùng trồng sầu riêng xuất khẩu sang Trung Quốc với diện tích 1.611,36 ha; trong đó 58 mã số đang hoạt động và 14 mã số tạm dừng hoặc bị thu hồi.

Ngoài ra, Vĩnh Long còn có 14 mã số cơ sở đóng gói và 22 mã số vùng trồng nội địa với diện tích 339 ha.

Hiện toàn tỉnh có 265,55 ha sầu riêng được chứng nhận VietGAP cùng 12 hợp tác xã và 44 tổ hợp tác tham gia xây dựng vùng trồng phục vụ xuất khẩu.

Theo đánh giá của địa phương, các vùng trồng đang chuyển dần sang mô hình sản xuất sạch, an toàn, tăng cường liên kết chuỗi và đẩy mạnh chế biến sâu nhằm đáp ứng yêu cầu của thị trường quốc tế.

Tháo gỡ điểm nghẽn xuất khẩu

Trong bối cảnh xuất khẩu sầu riêng liên tục gặp khó khăn, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã ban hành Công văn số 4423 ngày 6/5/2026 yêu cầu các địa phương triển khai đồng bộ nhiều giải pháp cấp bách nhằm khơi thông hoạt động xuất khẩu.

Theo Bộ NN&MT, những bất cập trong kiểm nghiệm, truy xuất nguồn gốc và đáp ứng tiêu chuẩn nhập khẩu đang ảnh hưởng trực tiếp đến tiêu thụ sản phẩm, thu nhập của người dân và hoạt động của doanh nghiệp xuất khẩu.

Bộ yêu cầu các địa phương tăng cường quản lý mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói và chủ động làm việc với doanh nghiệp, hợp tác xã để hỗ trợ tiêu thụ, tháo gỡ khó khăn trong thu hoạch, sơ chế và lưu thông hàng hóa.

Song song với đó, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật đang tích cực đàm phán với Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC) nhằm công nhận thêm các phòng kiểm nghiệm mới và khôi phục các phòng bị đình chỉ.

Tính đến ngày 11/5, cả nước đã có 18/30 phòng kiểm nghiệm Cadimi và 19/30 phòng kiểm nghiệm chất vàng O hoạt động trở lại tại nhiều địa phương trọng điểm.

Theo cơ quan chuyên môn, việc kiểm tra nhanh ngay tại vườn trước thu hoạch là giải pháp cần thiết để giảm nguy cơ trả hàng và tiết kiệm chi phí cho doanh nghiệp.

Không thể 'ảo tưởng tăng trưởng' nếu chất lượng thiếu bền vững

Theo số liệu của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, trong quý I/2026, xuất khẩu sầu riêng của Việt Nam đạt khoảng 1,3 tỷ USD, tăng gần 128% so với cùng kỳ năm trước.

Tuy nhiên, giới chuyên gia cảnh báo không nên rơi vào “ảo tưởng tăng trưởng” nếu chất lượng sản phẩm không được kiểm soát bền vững.

Theo một số lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường khu vực ĐBSCL, những bất cập hiện nay không chỉ nằm ở khâu xuất khẩu mà kéo dài xuyên suốt toàn bộ chuỗi sản xuất-cung ứng, từ phân bón, hóa chất, nguồn nước cho đến hệ thống kiểm nghiệm và logistics.

Trước những cảnh báo về dư lượng Cadimi trong sầu riêng, trao đổi với Báo Điện tử Chính phủ, Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam Nguyễn Thanh Bình cho rằng cần sớm có giải pháp đồng bộ từ quản lý đến sản xuất nhằm tháo gỡ “điểm nghẽn” cho ngành hàng tỷ USD này.

Theo ông Bình, các bộ, ngành, địa phương cùng giới khoa học cần hỗ trợ nông dân và doanh nghiệp xử lý ô nhiễm kim loại nặng trong đất, khuyến khích sử dụng phân bón có hàm lượng Cadimi thấp và áp dụng quy trình canh tác mới, an toàn hơn. Song song với đó, cần thúc đẩy đầu tư vào hạ tầng chế biến, kho bảo quản, kiểm nghiệm và đơn giản hóa thủ tục cấp mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói.

Đối với người trồng sầu riêng, ông Bình nhấn mạnh yêu cầu sản xuất theo tín hiệu thị trường, tuân thủ nghiêm quy trình kỹ thuật, bảo đảm truy xuất nguồn gốc và tuyệt đối không sử dụng hóa chất ngoài danh mục hoặc sai liều lượng.

Về phía doanh nghiệp, cần tăng cường liên kết với vùng nguyên liệu, đặc biệt là các vùng có mã số, đồng thời xây dựng chuỗi sản xuất-tiêu thụ bền vững để nâng cao năng lực cạnh tranh và giảm thiểu rủi ro xuất khẩu.

Các chuyên gia cũng khuyến nghị về sự cạnh tranh giữa sầu riêng Việt Nam với các nước xuất khẩu khác cũng ngày càng gay gắt hơn.

Theo đó, giải pháp căn cơ nhất hiện nay là kiểm soát chặt chất lượng ngay từ vùng trồng, chuẩn hóa việc sử dụng phân bón và hóa chất, đồng thời minh bạch toàn bộ chuỗi truy xuất nguồn gốc.

Chỉ khi giải quyết tận gốc bài toán an toàn thực phẩm, ngành sầu riêng Việt Nam mới có thể duy trì tăng trưởng dài hạn.

Giá sầu riêng phục hồi khi xuất khẩu được khơi thông

Những ngày gần đây, thị trường bắt đầu xuất hiện tín hiệu tích cực khi hoạt động kiểm nghiệm và thông quan được cải thiện rõ rệt.

Ông Võ Tấn Lợi, Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng tỉnh Đồng Tháp cho biết, trước đây mỗi ngày chỉ khoảng 5-10 xe sầu riêng được kiểm nghiệm để xuất khẩu, nhưng nay đã tăng lên 30-50 xe/ngày.

Thời gian trả kết quả được rút ngắn giúp doanh nghiệp đẩy nhanh tiến độ giao hàng sang Trung Quốc.

Bên cạnh đó, nguồn cung sầu riêng tại ĐBSCL cũng giảm mạnh do bước vào cuối vụ, trong khi nhu cầu thu mua phục vụ xuất khẩu tăng lên, tạo lực đẩy khiến giá phục hồi nhanh.

Tại xã Ngũ Hiệp (tỉnh Đồng Tháp), ông Dương Văn Đây, nông dân có 2 ha sầu riêng Ri6 cho biết gia đình vừa bán sầu riêng loại A với giá 50.000 đồng/kg, loại B khoảng 30.000 đồng/kg.

Hiện nay, toàn xã Ngũ Hiệp có đến 95% diện tích đất nông nghiệp trồng sầu riêng (2.963/3.200 hecta). Giá bán hiện tại loại sầu riêng Monthong xuất khẩu loại A giá đã lên khoảng 75-80.000 đồng/kg, sầu riêng Ri6 khoảng 35-40.000 đồng/kg. Hiện toàn xã vẫn còn khoảng 20% sầu riêng, sẽ thu hoạch hết trong vòng 15 ngày tới.

Hiện giá sầu riêng Monthong loại A tại địa phương đã tăng lên khoảng 75.000-80.000 đồng/kg, còn Ri6 dao động 35.000-40.000 đồng/kg.

Theo nhiều nông dân, sau đợt khủng hoảng kiểm nghiệm vừa qua, bà con bắt đầu chú trọng hơn đến quy trình sản xuất an toàn và yêu cầu truy xuất nguồn gốc.

Sầu riêng hiện chiếm 45% tổng kim ngạch xuất khẩu rau quả của cả nước. Với tỷ trọng này, việc tổ chức lại chuỗi giá trị không chỉ là yêu cầu trước mắt mà còn là “phép thử” đối với năng lực quản trị nông nghiệp hiện đại của Việt Nam.

Lê Sơn