Bài học lớn từ việc 'cao tốc chờ trạm dừng nghỉ'

Sau hơn 1 năm kể từ ngày ký hợp đồng, đến nay, nhà đầu tư vẫn chưa thể triển khai thi công trạm dừng nghỉ tại Km144+560 trên cao tốc Vĩnh Hảo - Phan Thiết. Nguyên nhân lớn nhất được xác định là do nhà đầu tư chưa được bàn giao mặt bằng sạch.

Không chỉ trạm dừng nghỉ trên cao tốc Vĩnh Hảo - Phan Thiết, trong 21 trạm dừng nghỉ được triển khai trên cao tốc Bắc - Nam phía Đông, mặt bằng được xem là điểm nghẽn lớn nhất cản tiến độ trạm dừng nghỉ. Triển khai từ cuối năm 2024 nhưng phải đến đầu năm 2026 nhà đầu tư mới nhận bàn giao mặt bằng 20/21 trạm.

Theo số liệu mới nhất từ Cục Đường bộ Việt Nam, đến giữa tháng 7/2026, mới có 2 trạm hoàn thành toàn bộ, 11 trạm hoàn thành các hạng mục dịch vụ công thiết yếu, 3 trạm khai thác tạm, 4 trạm đang thi công và vẫn còn 1 trạm chưa thể khởi công do chưa có đủ mặt bằng.

Bài học lớn từ việc triển khai 21 trạm dừng nghỉ

Ông Đoàn Chí Hiếu, Trưởng phòng Thẩm định, Cục Đường bộ Việt Nam cho hay, thực tế triển khai các trạm dừng nghỉ trên tuyến cao tốc Bắc - Nam phía Đông cho thấy, mặc dù Chính phủ, Bộ Xây dựng và các địa phương đã rất quyết liệt chỉ đạo, nhưng tiến độ nhiều dự án vẫn không đạt yêu cầu. Một số dự án từng bị chậm từ 6 - 15 tháng chỉ vì mặt bằng bàn giao không đúng kế hoạch.

Bên cạnh việc thiếu mặt bằng, quá trình triển khai trạm dừng nghỉ còn bộc lộ nhiều hạn chế khác. Các thủ tục đầu tư kéo dài, thay đổi quy định pháp luật trong quá trình lựa chọn nhà đầu tư, biến động giá vật liệu xây dựng, cùng với việc một số nhà đầu tư chưa có nhiều kinh nghiệm triển khai dự án hạ tầng giao thông quy mô lớn nên lúng túng ngay từ giai đoạn chuẩn bị đầu tư, khiến tiến độ nhiều trạm bị chậm trễ.

Ông Bùi Quang Thái, Cục trưởng Cục Đường bộ Việt Nam nhìn nhận, bài học lớn nhất sau quá trình triển khai 21 trạm dừng nghỉ trong thời gian vừa qua đó là sau khi đường cao tốc hoàn thành, mỗi trạm dừng nghỉ lại phải thực hiện như một dự án riêng, từ lập dự án, giải phóng mặt bằng đến chuyển đổi mục đích sử dụng đất, chuyển đổi mục đích sử dụng rừng và nhiều thủ tục khác.

Điều này đồng nghĩa với việc một quy trình đầu tư gần như được lặp lại từ đầu, trong khi toàn bộ hệ thống chính trị vừa hoàn thành khối lượng rất lớn công việc tương tự đối với dự án đường cao tốc. Đây là nguyên nhân khiến tiến độ bị kéo dài và làm gián đoạn tính đồng bộ của công trình.

PGS.TS Trần Chủng, Chủ tịch Hiệp hội Các nhà đầu tư công trình giao thông đường bộ Việt Nam cho rằng, trong nhiều năm qua, việc xã hội hóa đầu tư trạm dừng nghỉ được xem là giải pháp phù hợp nhằm huy động nguồn lực ngoài ngân sách. 

Tuy nhiên, thực tiễn triển khai 21 trạm dừng nghỉ trên cao tốc Bắc - Nam phía Đông cho thấy, khi các thủ tục đầu tư được thực hiện sau khi tuyến đường đã đưa vào khai thác thì hàng loạt khó khăn bắt đầu phát sinh. Đó là giải phóng mặt bằng phải triển khai lại từ đầu. Bên cạnh đó, các thủ tục về đất đai, khoáng sản, chuyển đổi mục đích sử dụng rừng tiếp tục kéo dài. Nhiều địa phương sau khi hoàn thành dự án đường cao tốc lại phải huy động thêm nguồn lực để phục vụ một dự án mới. Kết quả là tiến độ đầu tư trạm dừng nghỉ không theo kịp tốc độ phát triển mạng lưới cao tốc. 

Đề xuất thay đổi cách thức đầu tư

Từ những bài học trên, ông Bùi Quang Thái cho biết sẽ kiến nghị Bộ Xây dựng thay đổi phương thức đầu tư các trạm dừng nghỉ trong thời gian tới. Các dự án mới cần được tổ chức theo hướng đầu tư đồng bộ giữa đường cao tốc với các công trình kỹ thuật thiết yếu như hệ thống ITS, thu phí điện tử và trạm dừng nghỉ ngay từ giai đoạn chuẩn bị đầu tư.

Theo đó, Nhà nước sẽ giải phóng mặt bằng theo quy mô quy hoạch của trạm dừng nghỉ ngay cùng với giải phóng mặt bằng dự án đường cao tốc. Đồng thời đầu tư các hạng mục dịch vụ công thiết yếu như bãi đỗ xe, khu vệ sinh, khu nghỉ ngơi... đảm bảo khi tuyến cao tốc đưa vào khai thác thì người dân đã có đầy đủ các dịch vụ cơ bản.

Sau khi công trình hoàn thành, Cục Đường bộ Việt Nam sẽ quản lý khai thác tạm thời cho đến khi lựa chọn được nhà đầu tư tiếp tục đầu tư các hạng mục thương mại và vận hành trạm dừng nghỉ. Khi đó, nhà đầu tư sẽ hoàn trả phần kinh phí Nhà nước đã bỏ ra theo cơ chế phù hợp.

Với những tuyến có lưu lượng xe thấp hoặc ở khu vực vùng sâu, vùng xa, việc Nhà nước chủ động đầu tư các hạng mục thiết yếu trước cũng sẽ tạo điều kiện thuận lợi để thu hút nhà đầu tư tham gia khai thác sau này.

Phan Trang