“Bảo mẫu” của chim trời

Trong khi chim trời ở nhiều nơi đang kêu lạc giọng trước nguy cơ tận diệt vì môi trường sinh thái bị hủy hoại, cộng với sự thờ ơ, vấn nạn săn bắt tràn lan không thương tiếc thì tại thôn Tân Phúc, xã Đào Mỹ, huyện Lạng Giang, Bắc Giang, gần ba mươi năm nay đã có một địa chỉ đỏ cho các loài cò, vạc đến cư ngụ sinh sôi nảy nở. Ở đó, vợ chồng ông giáo làng được người trong vùng xem như "bảo mẫu" của chim trời. Không toan tính thiệt hơn, họ sẵn sàng thu hẹp khoảng sinh kế, tạo thuận lợi nhất để chim trời sinh tồn và phát triển. Đó là vợ chồng ông bà Đặng Đình Quyển - Nguyễn Thị Minh- chủ nhân vườn cò Đào Mỹ.

Vào đầu những năm 1980, dân cư ở Đào Mỹ còn thưa thớt hoang sơ, gia đình bà Minh ở thôn Tân Phúc liền với một ngọn đồi thấp trồng bạch đàn. Trước thôn là khu đầm nước gần 10 mẫu với những rặng tre um tùm bao quanh. Không hiểu từ đâu cò vạc kéo nhau về đây sinh sống rất đông. Nhưng rồi khu đầm nước được chia nhỏ cho nhiều hộ dân. Họ chặt tre, phá bỏ cây cối ven bờ cải tạo thành đồng ruộng. Mất dần địa bàn cư trú, nhiều đàn cò bay dạt lên các khu đồi bạch đàn xung quanh, nhưng chúng vẫn bị săn đuổi. Tuy nhiênđám chim trời lạc tổ rồi cũng tìm được chốn dung thân khi di tản lên đồi bạch đàn của gia đình bà Minh.

Giờ ngồi nghĩ lại, bà Minh vẫn thấy mình thật phiêu lưu và có phần mạo hiểm. Đàn cò đến lánh nạn cũng là lúc gia đình phải đối mặt với không ít rắc rối, hiểm nguy. Lúc đầu chỉ có vài trăm con cò đến trú ngụ trong vườn, chúng đã bị các tay thợ săn nhòm ngó. Khi số lượng đàn cò đông dần lên thì quanh vùng Đào Mỹ xuất hiện cả một đội quân "cò tặc". Trong khi đó ông Quyển dạy học mãi tận xã bên, công việc bận bịu tối ngày, bốn cậu con trai còn nhỏ và đang đi học, bà Minh một mình thấp thỏm lo âu. Lợi dụng điểm yếu này, nhóm cò tặc đã không bỏ lỡ cơ hội săn bắn trộm, thậm chí chúng còn chống trả nếu bị chủ nhà phát hiện. Mỗi lần như vậy là hàng chục con cò bị bắn hạ. Cả gia đình thay phiên nhau canh chừng, song khu vườn gần 4ha không có hàng rào vây quanh nên rất khó bảo toàn. Trước nguy cơ xóa sổ vườn cò, gia đình bà Minh đành vừa bảo vệ chim trời vừa đề nghị chính quyền cơ sở hỗ trợ.

Ngày ấy cũng có ý kiến cho rằng, chim trời cá nước, việc sinh tồn là lẽ tự nhiên, nhưng rồi tâm nguyện của vợ chồng bà Minh cũng dần được phúc đáp. Sở Khoa học Công nghệ Môi trường Bắc Giang (nay là Sở Tài nguyên và Môi trường) đã cử cán bộ về khảo sát thực địa, cùng chính quyền địa phương bàn thảo các biện pháp bảo vệ vườn cò. Theo nhận định của Sở này, các loài cò sống trong vườn cò Đào Mỹ đều thuộc họ Diệc, kích thước từ trung bình đến lớn, cổ và chân dài, mỏ giống hình lưỡi dao. Khi bay, cổ co lại phía sau, chân duỗi thẳng dưới đuôi, giang cánh rộng, đập chậm, tiếng quạc quạc rất to. Chúng ăn cá, ếch nhái và một số côn trùng lớn và đều là các loài chim định cư, nơi ở thường là các vùng đầm lầy, đất ngập nước, cánh đồng lúa, ao hồ, rừng ngập mặn. Họ sẽ làm hết khả năng có thể giúp gia đình giữ gìn và phát triển khu bảo tồn thiên nhiên quý hiếmvà độc đáo này.

Sang đầu thập niên 90, người trong xã bắt đầu phá bỏ bạch đàn, chuyển đổi trồng vải thiều. Nếu như phá bỏ toàn bộ đồi bạch đàn diện tích gần 4ha được giao ổn định lâu dài để trồng vải thì chắc chắn gia đình bà Minh sẽ có thêm nguồn thu nhập không nhỏ. Nhưng vì đàn chim trời ông bà đã bao lần lao tâm khổ tứ nên cả gia đình quyết định sẽ bảo toàn nguyên trạng vườn cò, chỉ trồng vải ở vùng đệm xung quanh tạo hành lang bảo vệ khu vườn. Khó khăn nào rồi cũng vãn hồi khi đàn con ông bà học hành thành đạt, ra trường và có việc làm ổn định. Điều bà Minh tâm đắc hơn cả là sau khi trưởng thành, những người con của ông bà đang cùng gắng sức giúp cha mẹ thực hiện ước mơ phát triển vườn cò ngày một quy mô hơn. Vườn cò của gia đình hiện có khoảng 6.000 con với bốn loại cò trắng, cò nâu và hai loại vạc. Hiện các khu đồi liền kề đã được giao cho các hộ dân trồng cây ăn quả nên vườn cò không thể mở rộng. Trong khi vào mùa đông các đàn cò về trú ngụ tại vườn tăng đột biến.

Cũng giống như thuở nào khi chim trời kéo về làm tổ, gia đình bà Minh chưa bao giờ nghĩ sẽ hưởng lợi vật chất từ vườn cò. Giá trị tinh thần lớn nhất mà gia đình nhận được đó là Giải thưởng Môi trường năm 2001. Tự xem mình là người đứng sau vườn cò, bà Minh nhường lại vinh dự cho chồng để ông Quyển đi nhận giải thưởng tại Huế với một Bằng khen cùng biểu trưng vàng do Bộ Khoa học Công nghệ Môi trường (nay là Bộ Tài nguyên và Môi trường) trao tặng. Thời gian sau đó, nhờ sự tư vấn giúp đỡ thiết thực của Sở Tài nguyên và Môi trường Bắc Giang, vườn cò đã nhận được sự hỗ trợ kinh phí của UBND tỉnh Bắc Giang để làm hàng rào dây thép gai bao quanh. Ngoài ra, Sở này còn lập dự án tranh thủ nguồn tài trợ của các tổ chức trong và ngoài nước giúp gia đình đầu tư trồng thêm tre, bạch đàn, làm đường lên đồi và xây một tháp canh bảo vệ khu vườn. Những công trình ý nghĩa này giờ đây đang phát huy hiệu quả thiết thực, đưa vườn cò Đào Mỹ trở thành điểm tham quan, nghiên cứu sinh thái của đông đảo du khách gần xa.

Duy Cảnh