Bảo tồn và phát huy giá trị Âm nhạc và Múa dân tộc Xtiêng ở Đồng Nai

Từ khi được hội đồng khoa học chuyên ngành đồng ý cho triển khai thực hiện, đến nay đề tài đã cơ bản hoàn thành Theo kết quả nghiên cứu cho thấy, về múa Xtiêng, các hoạt động múa về phần chân của tộc người Xtiêng phần lớn đều có bước nhún giật. Trong nhiều điệu múa, tổ hợp múa của người Xtiêng thường có những bước nhảy nhỏ, không có những bước nhảy lớn, nhảy cao, nhảy dài. Các hoạt động múa phần tay của người Xtiêng có nhiều biến đổi, nhiều dáng, nhiều kiểu nhưng đều có sự kết hợp với uốn bật cổ tay dứt khoát. Một số điệu múa của nữ có đặc điểm rung bàn tay, kết hợp với uốn cổ tay tạo cho múa thêm sinh động. Múa phần chân và phần tay luôn kết hợp đan xen, hoặc đồng hành với nhau, hòa quyện với nhau cùng với dáng người nghiêng, gập trong múa tạo sự thống nhất trong các tổ hợp múa, các điệu múa của người Xtiêng. Đề tài đã phân loại múa Xtiêng gồm: múa lao động (có múa giã gạo, múa trọc lỗ tra hạt, múa gùi, múa phát rừng, múa làm cỏ, múa cắt lúa, tuốt lúa, đạp lúa, múa sàng gạo); múa sinh hoạt (múa mừng ăn trâu, múa mừng lúa mới, múa đêm nay lửa sáng, múa chim cúc cu, múa đánh trống); múa tín ngưỡng (lễ cúng cơm mới, múa dâng lễ, múa quanh cây nêu, múa đuổi ma). Những điệu múa của dân tộc Xtiêng mang đậm giá trị văn hóa, giá trị thẩm mỹ, giá trị nghệ thuật và giá trị xã hội, góp phần làm phong phú, đa dạng kho tàng văn hóa của người Việt Nam. Âm nhạc là linh hồn của múa. Vì thế nói đến múa khong thể thiếu âm nhạc. Đề tài nghiên cứu đã chỉ ra rằng, dân ca Xtiêng gồm có: nhóm bài hát sinh hoạt, nhóm bài hát ru, hát đồng dao, hát lao động, hát về tình yêu, hát về tín ngưỡng - lễ hội và nhóm bài hát về quê hương. Các bài dân ca này đều có nhịp điệu chắc khỏe, ca từ mộc mạc, giản dị ca ngợi tình yêu đôi lứa, tình yêu thiên nhiên, tình yêu quê hương đất nước và tình yêu lao động sản xuất. Bên cạnh đó, những bài hát ru lại mang ý nghĩa giáo huấn nhằm dạy dỗ con trẻ những giá trị đạo đức của cha ông. Về nhạc cụ, người Xtiêng có: nhạc cụ họ dây, đàn tre, nhạc cụ họ hơi, kèn bầu, Sáo, đàn môi, nhạc cụ màng rung, trống, nhạc cụ tự thân vang, chinh, goong. Nhìn chung nhạc khí dân tộc Xtiêng ngoài cồng chiêng ra thì các nhạc cụ khác có cách chế tạo mang tính sơ khai gắn liền với môi trường sống. Hiện nay nhiều loại nhạc cụ đã mai một, thất thoát, hư hỏng, thiếu chính xác. Các nghệ nhân lớn tuổi còn lại rất ít, sức khỏe va trí nhớ kém. Nhạc sĩ Nguyễn Quý Công, chủ nhiệm đề tài khuyến cáo: “Đây là vấn đề đáng lo ngại đặt ra cho các nhà làm văn hóa nghệ thuật trong việc bảo tồn giữ gìn âm nhạc truyền thống của dân tộc Xtiêng ở Đồng Nai nói riêng và các dân tộc ít người nói chung”. Từ kết quả nghiên cứu cho thấy, nhạc cụ gắn bó với múa Xtiêng là hệ gõ (Cồng, chiêng, chũm chọe, trống Xagơ, đàn Đinh Jưt), hệ hơi (kèn bầu, sáo) và hát. Nhóm nghiên cứu cho biết thêm, do nhiều yếu tố xã hội tác động đã anh hưởng đến những di sản văn hóa nghệ thuật của người Xtiêng, trong đó có loại hình nhạc và nghệ thuật múa. Đặc biệt thế hệ trẻ ở một số vùng hiện nay không còn yêu thích hát dân ca, thích múa và sinh hoạt văn hóa này không còn được duy trì thường xuyên trong cộng đồng, những người vốn hiểu biết về dân ca, múa hiện tuổi cao, trí nhớ kém…Vì thế đề tài đã đưa ra một số giải pháp để bảo tồn và phát huy loại hình nghệ thuật độc đáo này, đó là: lãnh đạo địa phương, ngành văn hóa cần có định hướng bảo tồn, phát triển những giá trị bản chất, bản sắc văn hóa tộc người; đầu tư kinh phí cho những công trình sưu tầm, khảo sát, thống kê, ghi chép bằng văn bả, bằng đĩa hình, bằng cách tổ chức các hội thi, hội diễn của tộc người Xtiêng; tăng cường tuyên truyền, phát sóng trên các phương tiện thông tin đại chúng; tổ chức những lớp truyền dạy nghề… Nhạc sĩ Nguyễn Quý Công, chủ nhiệm đề tài cho hay: “Sau khi đề tài được nghiệm thu, chúng tôi sẽ biên soạn thành giáo trình để giảng dạy tại trường Trung cấp Văn hóa nghệ thuật Đồng Nai, đồng thời nếu được sụ ủng hộ của các cấp, các ngành, chúng tôi sẽ phát hành thành những đĩa Karaoke để truyền dạy trong đồng bào”. Đào Lan