Bộ trưởng Bộ KH&CN: Từng đồng ngân sách giải ngân phải mang lại hiệu quả

Tại phiên chất vấn và trả lời chất vấn của Quốc hội ngày 12/11, đại biểu Hoàng Minh Hiếu (Nghệ An) nêu vấn đề năm 2026, ngân sách nhà nước bố trí khoảng 95.000 tỷ đồng cho khoa học và công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Tuy nhiên, đến ngày 30/10/2026, tỉ lệ giải ngân mới đạt 42,12%; riêng lĩnh vực đổi mới sáng tạo đạt 27,98%, chuyển đổi số đạt 29,90%.

Từ thực tế này, đại biểu đề nghị Bộ trưởng làm rõ nguyên nhân cơ bản dẫn đến tình trạng giải ngân chậm, trách nhiệm thuộc cơ quan, cấp nào và căn cứ đề xuất tăng ngân sách lên 120.000 tỷ đồng trong năm 2027 khi năng lực hấp thụ vốn còn hạn chế.

Cùng quan tâm đến vấn đề này, đại biểu Nguyễn Thị Thu Dung (Hà Nội) đề nghị Bộ trưởng chỉ rõ nút thắt lớn nhất nằm ở cơ chế hay khâu tổ chức thực hiện, đồng thời làm rõ giải pháp đột phá trong năm 2027 để vừa đẩy nhanh giải ngân, vừa bảo đảm hiệu quả, tránh tình trạng chạy theo chỉ tiêu dẫn đến thất thoát, lãng phí.

Bốn nguyên nhân khiến giải ngân còn chậm 

Trả lời chất vấn, Bộ trưởng Bộ KH&CN Vũ Hải Quân đã chỉ ra 4 nguyên nhân chính khiến tiến độ giải ngân ngân sách cho các lĩnh vực này còn chậm.

Thứ nhất, quy mô ngân sách tăng đột biến. Theo Bộ trưởng, trước đây, toàn ngành khoa học và công nghệ chỉ chịu trách nhiệm giải ngân trung bình khoảng 12.000 tỷ đồng chi thường xuyên mỗi năm. Hiện nay, nguồn vốn phải triển khai bao gồm cả chi thường xuyên, chi đầu tư cho cả lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, tăng gấp 7 lần.

Thứ hai, có độ trễ của pháp luật. Nghị quyết 57 được ban hành vào cuối tháng 12/2024. Do đó, việc xây dựng các thể chế pháp luật để cụ thể hóa Nghị quyết 57 mới bắt đầu có hiệu lực từ cuối năm 2025 hoặc năm 2026.

Thứ ba, có sự thay đổi căn bản trong cách xác định nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Bộ trưởng cho biết, trước đây, các nhiệm vụ thường xuất phát từ nhu cầu của nhà khoa học, sau đó được xây dựng và gửi lên các cơ quan có thẩm quyền. Hiện nay, cách tiếp cận đã thay đổi: Nhiệm vụ phải xuất phát từ bài toán thực tiễn, có doanh nghiệp đặt hàng và có sự tham gia của viện nghiên cứu, trường đại học. Cách làm này sẽ khó hơn, mặc dù là kinh phí cấp cao hơn.

Thứ tư là năng lực thực thi. Bộ trưởng cho biết, tại một số địa phương, đơn vị, ngành vẫn còn tâm lý e ngại trong quá trình triển khai.

Liên quan đến việc phân bổ dự toán ngân sách, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết quy trình hiện nay bắt đầu từ các địa phương, bộ, ngành xây dựng dự toán và gửi về Bộ KH&CN tổng hợp, rà soát sơ bộ. Sau đó, dự toán được chuyển sang Bộ Tài chính để phối hợp cấp kinh phí cho các đơn vị.

Như vậy, có ba bên liên quan trực tiếp trong quy trình này. Việc lập dự toán phải bảo đảm đầy đủ thông tin, hạch toán gắn với sản phẩm đầu ra. Trách nhiệm của Bộ KH&CN là rất lớn, bởi Bộ phải thực hiện tổng hợp, thẩm định dự toán, trong khi Bộ Tài chính thực hiện cấp kinh phí. 

Hiện nay, Bộ KH&CN đang triển khai ba giải pháp. Thứ nhất, tiếp tục làm việc trực tiếp với các địa phương để hướng dẫn khâu đề xuất dự toán. Bộ đã tổ chức nhiều phiên họp trực tuyến với giám đốc các Sở KH&CN địa phương nhằm hỗ trợ quá trình xây dựng, lập đề xuất dự toán.

Thứ hai, xây dựng hệ thống thông tin để các địa phương, bộ, ngành có thể lập dự toán trực tuyến, đồng thời Bộ KH&CN hướng dẫn, thẩm định trực tuyến trên hệ thống.

Theo Bộ trưởng, trong quá trình lập dự toán hiện nay, thông tin phải trao đổi qua lại nhiều lần giữa các cơ quan. Việc xây dựng hệ thống trực tuyến sẽ giúp rút ngắn thời gian trao đổi, đồng thời nâng cao chất lượng lập và thẩm định dự toán.

Thứ ba, đặt yêu cầu hiệu quả sử dụng ngân sách lên hàng đầu.

Bộ trưởng cho biết, áp lực giải ngân lớn khi doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo, đang có nhu cầu cao về kinh phí để phát triển công nghệ.

Tuy nhiên, theo Bộ trưởng, áp lực lớn hơn nữa là phải bảo đảm từng đồng ngân sách được giải ngân mang lại hiệu quả.

"Chúng tôi không vì áp lực đó mà bằng mọi giá để giải ngân các kinh phí đó", Bộ trưởng nhấn mạnh.

Thu Giang