Canh tác lúa bền vững: Từ một mô hình đến thay đổi cách làm của nông dân

Một lần xuống giống, hai công đoạn hoàn thành

Sáng 23/6, tại cánh đồng Hợp tác xã (HTX) Dịch vụ Nông nghiệp Xuân Tiến, xã Xuân Phú, tỉnh Đồng Nai, Viện Nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế (IRRI) phối hợp với Hiệp hội Ngành hàng lúa gạo Việt Nam (VIETRISA), Công ty Cổ phần MTK Hữu Thành, Công ty Máy Nông nghiệp Tư Sang và Công ty TNHH XNK BOF tổ chức lễ xuống giống vụ Hè Thu 2026 và hội thảo chia sẻ giải pháp “Bón phân đúng” kết hợp cơ giới hóa sạ hàng vùi phân cho canh tác lúa vùng Đông Nam Bộ. Chương trình nằm trong khuôn khổ Dự án “Bón phân đúng” do Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ (USDA) tài trợ.

Mô hình được triển khai tại HTX Xuân Tiến từ tháng 12/2025 và là một trong những thử nghiệm đầu tiên của công nghệ sạ hàng kết hợp vùi phân tại Việt Nam. Khác với phương thức canh tác truyền thống phải thực hiện nhiều công đoạn riêng biệt, máy sạ hàng mới có khả năng gieo hạt theo hàng với độ sâu 30-40 mm, đồng thời vùi phân ở độ sâu 60-70 mm chỉ trong một lần vận hành.

Kết quả vụ Đông Xuân 2025-2026 cho thấy nhiều tín hiệu tích cực. Lượng giống gieo sạ giảm 25%, tương đương tiết kiệm khoảng 20 kg/ha so với mức 80 kg/ha của phương pháp sạ lan truyền thống. Năng suất tăng từ 15-20% nhờ hiệu ứng hàng biên giúp cây lúa tăng khả năng quang hợp, ruộng thông thoáng hơn và hạn chế đổ ngã khi thu hoạch. Đáng chú ý, mô hình còn giúp tiết kiệm hơn 20% lượng nước tưới và giảm tới 30% phát thải khí nhà kính.

Theo PGS.TS. Nguyễn Văn Hùng, chuyên gia cao cấp của IRRI, kết quả vụ Đông Xuân vừa qua là bằng chứng thực tiễn quan trọng cho thấy tiềm năng của công nghệ sạ hàng kết hợp vùi phân. Không chỉ giúp nông dân giảm chi phí đầu vào, mô hình còn mở ra khả năng nhân rộng tại các vùng sản xuất lúa phụ thuộc nước mưa ở Đông Nam Bộ, Tây Nguyên và Duyên hải Nam Trung Bộ.

Thành công không chỉ nằm ở những con số

Nếu chỉ nhìn vào các chỉ tiêu kỹ thuật, mô hình đã cho thấy hiệu quả rõ rệt, nhưng theo TS. Clemen Gehlhar, chuyên gia nông nghiệp, Quản lý Dự án "Bón phân đúng" của USDA, thành công lớn nhất không nằm ở những con số năng suất hay lượng giống tiết kiệm được.

"Dưới dự án ‘Bón phân đúng’ được triển khai với sự hợp tác bởi USDA, Bộ Nông nghiệp và Môi trường Việt Nam và IRRI, chúng tôi kỳ vọng không chỉ dừng lại ở kết quả thí nghiệm mà là sự thay đổi thực sự trong cách nông dân tiếp cận phân bón và canh tác", bà Clemen Gehlhar nhấn mạnh.

Theo bà, những gì đang diễn ra tại HTX Xuân Tiến là minh chứng rõ nét cho mục tiêu đó. Sau một vụ sản xuất, nông dân đã chủ động nhân rộng mô hình; doanh nghiệp tham gia xây dựng các chuỗi liên kết giữa nhà sản xuất phân bón sinh học của Hoa Kỳ với các nhà phân phối tại Việt Nam; các giải pháp công nghệ mới từng bước được chuyển giao vào thực tiễn sản xuất.

"Đó là minh chứng cụ thể nhất cho thấy giải pháp công nghệ phù hợp, khi được chuyển giao đúng cách, có thể tạo ra những thay đổi lâu dài cho người nông dân Việt Nam", bà Clemen Gehlhar nói.

Theo chuyên gia của USDA, điều đáng ghi nhận là mô hình không chỉ giúp người sản xuất giảm chi phí đầu vào mà còn mở ra cách tiếp cận mới về sử dụng phân bón, quản lý dinh dưỡng và canh tác bền vững trong bối cảnh ngành lúa gạo đang đứng trước yêu cầu vừa nâng cao hiệu quả sản xuất, vừa giảm phát thải và thích ứng với biến đổi khí hậu.

'Bón phân đúng' - chìa khóa của giải pháp

Một trong những nội dung trọng tâm của mô hình là áp dụng nguyên tắc "4 đúng" trong sử dụng phân bón gồm đúng loại, đúng liều lượng, đúng thời điểm và đúng vị trí. Bước sang vụ Hè Thu 2026, các nghiệm thức quản lý dinh dưỡng tiếp tục được mở rộng với việc sử dụng các dòng phân bón cải tiến và phân bón sinh học nhằm nâng cao hiệu quả hấp thu dinh dưỡng, cải thiện sức khỏe đất và hỗ trợ phát triển canh tác lúa bền vững.

Ông Phạm Quốc Trung, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần phân bón MTK Hữu Thành cho biết doanh nghiệp tiếp tục đồng hành cùng IRRI và USDA để hoàn thiện các giải pháp quản lý dinh dưỡng phù hợp với điều kiện canh tác thực tế tại Việt Nam.

"Bón phân đúng là nguyên tắc cốt lõi của giải pháp mà công ty MTK phát triển. Điều chúng tôi tiếp tục làm trong vụ Hè Thu là kiểm chứng thêm các tổ hợp sản phẩm, đồng thời minh chứng hiệu quả của các giải pháp quản lý dinh dưỡng phù hợp với điều kiện canh tác lúa tại Đông Nam Bộ và các vùng sinh thái tương tự", ông Trung chia sẻ.

Theo ông Trung, việc kết hợp tiến bộ cơ giới hóa với giải pháp dinh dưỡng phù hợp sẽ giúp nông dân vừa giảm chi phí sản xuất, vừa nâng cao hiệu quả sử dụng phân bón, hướng tới nền sản xuất lúa bền vững hơn trong tương lai.

Khi nông dân chủ động làm tiếp

Có lẽ minh chứng rõ nhất cho hiệu quả của mô hình không nằm trong báo cáo của các nhà khoa học mà nằm ngay trên những thửa ruộng của người nông dân.

Ông Trần Quang, Giám đốc HTX Xuân Tiến (xã Xuân Phú) chia sẻ, sau một vụ áp dụng, hiệu quả của mô hình đã được nông dân cảm nhận khá rõ. Lúa phát triển đồng đều hơn, chi phí giảm, vì vậy ngày càng nhiều hộ dân trong vùng chủ động tìm hiểu và mong muốn tham gia. Chính điều đó đã khiến HTX quyết định mở rộng diện tích thực hiện mô hình trong vụ Hè Thu năm nay.

Là một trong những nông dân tham gia từ vụ trước, anh Nguyễn Duy Linh, ấp Bình Xuân 2, xã Xuân Phú cho biết với 1,3 mẫu lúa hữu cơ ST25, phương pháp mới đã giúp giảm lượng giống, giảm phân bón, tiết kiệm nước tưới. Nhờ cây lúa phát triển đồng đều, bông lúa dày hơn nên năng suất cao hơn 30% so với phương pháp truyền thống.

"Đây là minh chứng rõ ràng để nông dân trong xã mở rộng diện tích, tăng năng suất và lợi nhuận khi trồng lúa hữu cơ ST25", anh Linh bày tỏ.

Trao đổi với Báo Điện tử Chính phủ, Bí thư Đảng ủy xã Xuân Phú Lại Thế Thông cho biết: Mô hình trồng lúa hữu cơ theo phương pháp mới hiện đang phát huy hiệu quả trên hơn 130 ha của địa phương. Theo ông, đây là tiền đề quan trọng để xã triển khai chủ trương chuyển đổi nông nghiệp xanh, tập trung vào sản xuất sạch và hướng hữu cơ, đặc biệt là đối với cây lúa.

Theo ông Lại Thế Thông, ngay từ đầu nhiệm kỳ, xã đã chú trọng các nội dung nhằm phát triển kinh tế trên địa bàn, trong đó có phát triển du lịch. Xã đã xây dựng kế hoạch phát triển hạ tầng giao thông kết nối với các dự án trọng điểm; xây dựng các tuyến đường huyết mạch của xã, nâng cấp các tuyến đường thôn xóm, nội đồng nhằm thuận lợi di chuyển và thu hút các nhà đầu tư phát triển kinh tế, du lịch. 

Từ những kết quả bước đầu tại Đồng Nai, mô hình cơ giới hóa sạ hàng kết hợp vùi phân đang cho thấy triển vọng không chỉ ở việc giảm chi phí, tăng hiệu quả sản xuất mà còn ở khả năng tạo ra những thay đổi bền vững trong tư duy sản xuất của người nông dân. Đó mới là thành công lớn nhất của một mô hình nông nghiệp hướng tới tương lai xanh.

Lê Sơn