Chính sách 'mở đường' cho điện mặt trời mái nhà

Bài 1: Khai thác tiềm năng điện mặt trời mái nhà

Trong bối cảnh nhu cầu điện tiếp tục gia tăng cùng yêu cầu chuyển dịch năng lượng và giảm phát thải, phát triển điện mặt trời mái nhà đang được Chính phủ xác định là một trong những giải pháp quan trọng nhằm bổ sung nguồn điện phân tán, khai thác hiệu quả hạ tầng sẵn có và nâng cao tính chủ động trong cung ứng điện.

Để thúc đẩy lĩnh vực này, thời gian qua Chính phủ và Thủ tướng Chính phủ đã liên tiếp ban hành nhiều cơ chế, chính sách quan trọng. Nghị định số 58/2025/NĐ-CP của Chính phủ đã tạo hành lang pháp lý cho phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ. Tiếp đó, Chỉ thị số 09/CT-TTg và Chỉ thị số 10/CT-TTg ngày 30/3/2026 của Thủ tướng Chính phủ yêu cầu các bộ, ngành, địa phương đẩy mạnh sử dụng điện tiết kiệm, hiệu quả; khuyến khích phát triển điện mặt trời mái nhà tại cơ quan công sở, doanh nghiệp và hộ gia đình.

Đáng chú ý, ngày 26/6/2026, Chính phủ tiếp tục ban hành Nghị định số 243/2026/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số quy định tại Nghị định số 58/2025/NĐ-CP và Nghị định số 57/2025/NĐ-CP. Những điều chỉnh mới được kỳ vọng tháo gỡ thêm các vướng mắc trong quá trình triển khai, đồng thời tạo động lực để hộ gia đình, cơ sở sản xuất, kinh doanh và doanh nghiệp đầu tư điện mặt trời mái nhà.

Một trong những thay đổi đáng chú ý là nâng tỉ lệ điện dư được phép bán lên lưới điện quốc gia. Theo cơ chế mới, các hộ gia đình, cơ sở sản xuất, kinh doanh và doanh nghiệp được bán tối đa 50% sản lượng điện dư, thay vì mức tối đa 20% theo quy định trước đó. Việc mở rộng tỉ lệ điện bán ra được kỳ vọng giúp chủ đầu tư khai thác hiệu quả hơn sản lượng phát ra, cải thiện hiệu quả tài chính và rút ngắn thời gian thu hồi vốn.

Nghị định số 243/2026/NĐ-CP cũng mở rộng cơ chế thỏa thuận trong mua bán điện dư. Theo đó, giá mua điện được bên phát điện và bên mua điện thương thảo trên cơ sở khung giá do cơ quan có thẩm quyền ban hành, thay vì chỉ áp dụng một mức giá cố định. Cơ chế này tạo thêm dư địa để giá mua điện phản ánh sát hơn điều kiện thị trường và giá trị của nguồn điện sạch.

Theo chuyên gia năng lượng Hà Đăng Sơn, trong bối cảnh hiện nay, nhu cầu phát triển điện sạch nói chung và điện mặt trời mái nhà nói riêng là rất cấp thiết. Nhìn từ góc độ "ích nước, lợi nhà", điện mặt trời mái nhà mang lại nhiều lợi ích cho cả hệ thống điện và người sử dụng.

Đối với hệ thống điện, việc phát triển điện mặt trời mái nhà giúp giảm nhu cầu truyền tải điện, đồng thời hỗ trợ đáp ứng nhu cầu tiêu thụ điện của doanh nghiệp vào các thời điểm cao điểm trong ngày.

Quan trọng hơn, điện mặt trời mái nhà góp phần giảm sức ép lên hệ thống cung ứng điện tại từng khu vực. Nếu các doanh nghiệp tại miền Trung và miền Nam đẩy mạnh lắp đặt điện mặt trời mái nhà, bản thân các địa phương này sẽ có thêm dư địa về nguồn điện, từ đó giảm áp lực lên hệ thống truyền tải và tạo điều kiện hỗ trợ cung ứng điện cho miền Bắc khi cần thiết.

Ở góc độ người sử dụng, điện mặt trời mái nhà còn mang lại lợi ích rất rõ ràng. Thời điểm nhiệt độ tăng cao nhất trong ngày cũng thường là lúc hệ thống điện mặt trời phát điện hiệu quả nhất. Điều này tạo ra sự đồng bộ giữa nguồn điện sản xuất và nhu cầu sử dụng điện cho làm mát, qua đó trực tiếp giảm áp lực tiêu thụ điện từ lưới điện quốc gia.

Bên cạnh đó, việc lắp đặt các tấm pin trên mái nhà còn giúp giảm nhiệt độ bề mặt mái từ khoảng 2-3 độ C, qua đó giảm nhu cầu sử dụng điều hòa và tiết kiệm thêm điện năng.

Về chi phí, lợi ích đối với hộ gia đình và doanh nghiệp là rất rõ ràng. Trong trường hợp các cơ chế khuyến khích của Bộ Công Thương được đẩy mạnh theo hướng tự sản xuất, tự tiêu thụ, người dùng còn có thể giảm đáng kể chi phí điện nhờ hạn chế sử dụng điện ở các bậc thang giá cao.

Đối với doanh nghiệp, điện mặt trời mái nhà còn mang ý nghĩa chiến lược khi nhiều thị trường xuất khẩu, đặc biệt là châu Âu, ngày càng yêu cầu sử dụng năng lượng xanh trong chuỗi sản xuất. Xa hơn, việc phát triển điện mặt trời mái nhà kết hợp với các giải pháp lưu trữ năng lượng sẽ góp phần nâng cao khả năng bảo đảm cung ứng điện của quốc gia.

"Có thể nói, đây là giải pháp rất phù hợp với bối cảnh hiện nay, vừa giúp tăng cường an ninh năng lượng, vừa mang lại lợi ích thiết thực cho người dân và doanh nghiệp", ông Hà Đăng Sơn nói.

Cần thiết phát triển điện mặt trời mái nhà tại miền Bắc

Ông Đỗ Văn Năm, Thành viên Hội đồng thành viên Tổng công ty Điện lực miền Bắc (EVNNPC) cho biết, kết thúc năm 2025, Tổng công ty là đơn vị có quy mô sản lượng điện thương phẩm lớn nhất tập đoàn. Dự kiến năm 2026, có thể đạt sản lượng điện thương phẩm toàn miền Bắc lớn hơn 116 tỷ kWh. Đây là con số rất lớn.

Tính đến hết tháng 5, công suất cực đại của EVNNPC đã ghi nhận những ngày cuối tháng 5 đạt 20.482 MW, tăng trưởng xấp xỉ 13,3% so với cùng kỳ và khoảng 7,9% so với công suất cực đỉnh của năm 2023. Năm nay, miền Bắc nắng nóng sớm và công suất đỉnh cũng đạt rất lớn.

Đây là khó khăn và thách thức lớn nhất cho các đơn vị trong toàn Tập đoàn Điện lực Việt Nam cũng như thách thức lớn nhất đối với Tổng công ty.

Theo ông Năm, qua số liệu theo dõi nhiều năm, đặc biệt là năm nay, những ngày nhiệt độ bình thường, sản lượng điện của toàn tổng miền Bắc rơi vào khoảng 280-310 triệu kWh trên ngày. Tuy nhiên, vào những ngày nắng nóng cuối tháng 5, sản lượng của miền Bắc đã đạt đến 430-440 triệu kWh/ngày.

Mức chênh sản lượng hơn 100 triệu kWh/ngày giữa ngày nhiệt độ bình thường và ngày nắng nóng rất lớn, thể hiện áp lực của hệ thống điện và sự đột biến của phụ tải.

Miền Bắc đã trải qua những ngày công suất cực đỉnh đạt mức kỷ lục trong tháng 5, tháng 6. Đó là áp lực rất lớn cho toàn bộ hệ thống điện nói chung và hệ thống điện của miền Bắc nói riêng trong việc vận hành an toàn, tin cậy, liên tục, đáp ứng cho nhu cầu sản xuất và sinh hoạt của nhân dân.

Để bảo đảm điện mùa nắng nóng, EVNNPC thực hiện đồng bộ 5 giải pháp. Trong đó, một giải pháp hết sức cần thiết đối với miền Bắc, đó là lắp đặt mạng lưới điện mặt trời tự sản tự tiêu trên mái nhà các hộ gia đình và mái nhà các khu công nghiệp.

Ông Năm cho rằng đây là nguồn điện xanh, sạch, hợp lý nhất của miền Bắc lúc này, bởi vào các tháng nắng nóng, bức xạ mặt trời ở miền Bắc rất lớn, sẽ phát huy tốt nhất nguồn cung điện cho miền Bắc vào mùa nắng nóng.

Mặt khác, đây cũng là nguồn điện có thời gian xây dựng nhanh nhất, so với điện từ than, hay turbine khí.

Anh Thơ

>> Bài 2: Điện mặt trời mái nhà tăng tốc tại miền Bắc