Chợ thành trung tâm thương mại: Dân được gì ?

Nếu làn sóng xây Trung tâm thương mại (TTTM) nâng các nhà đầu tư lên cao, thì ngược lại có thể sẽ cuốn đi hàng chục nghìn tiểu thương và các gia đình còn "sống được" nhờ chợ.

Sốt TTTM và siêu thị

Chưa bao giờ phong trào xây Trung tâm thương mại lại phát triển nhanh như thời gian qua. Các "đại gia" ào ào nhảy vào lĩnh vực này vì họ tin rằng sẽ hái ra tiền nhờ tốc độ tăng tiêu dùng của người VN (7,7%/năm). Rằng, tại các đô thị lớn, xu hướng mua hàng hóa giá trị cao, hàng hiệu… đang, sẽ tăng mạnh, đặc biệt là giới trẻ (quần áo thời trang tăng 5%/năm, đồ nội thất 29%/năm ở các cửa hàng chuyên doanh…) Các nhu cầu và dự báo nhu cầu tiêu dùng đó là có thật. Nó giải thích vì sao các nhà đầu tư "thi đua" quyết liệt để được đổ tiền ra xây dựng TTTM và siêu thị, nhất là nếu dành được những vị trí vàng tại trung tâm HN, TP.HCM.

Theo CB Richard Ellis Việt Nam (CBRE), đến quý III/2010, tại HN, có hàng loạt TTTM đã và sắp đi vào hoạt động như : Grand Plaza (đường Trần Duy Hưng) và TTTM Hapro (Hà Thành Plaza) chính thức đi vào hoạt động; PICO Mall và Chợ Hàng Da cũng bắt đầu cho thuê…

Đừng lấy mất những gì thuộc về nhân dân

Trong quan hệ sử dụng đô thị có những không gian, diện tích, công trình công ích (sở hữu toàn dân thông qua Nhà nước) phục vụ đông đảo cư dân đô thị như : Bảo tàng, thư viện, công viên, quảng trường… Chợ cũng thuộc loại công trình đó. Không thể tư nhân hóa được. Hơn nữa, ảnh hưởng xã hội kinh tế của chợ đô thị rất rộng, hàng chục vạn hộ cá thể nuôi trồng thực phẩm, lương thực, sản xuất các vật dụng là "đầu vào" của nó. Đó là điểm khác biệt căn bản so với siêu thị, TTTM có "đầu vào" rất hẹp, hàng hóa - chủ yếu do các hãng sản xuất cung cấp.

Một nghiên cứu mới đây của viện Quy hoạch đô thị và nông thôn (Bộ Xây dựng) cho thấy, tần suất tiêu dùng đối với người đi chợ là hằng ngày, trong khi siêu thị, TTTM là tuần, thậm chí tháng, năm. Do vậy, xóa 1 chợ tại 1 địa điểm cụ thể, biến nó thành TTTM hay siêu thị sẽ tác động đến không chỉ hàng nghìn người buôn bán ở chợ, mà hàng nghìn người cung cấp "đầu vào" cho nó và hàng vạn người hằng ngày đi chợ. Ảnh hưởng ghê gớm này còn bị nhấn mạnh bởi hàng hóa của siêu thị, TTTM (phải cõng nhiều chi phí) nên đắt hơn nhiều so với ở chợ, dù cùng loại mặt hàng. Có thể nói đối với nền kinh tế còn nghèo như VN, người dân còn đang "sống được" là nhờ hàng hóa ở mạng lưới thương nghiệp chợ tương đối rẻ. Mất chợ họ sẽ phải mua đắt là cái chắc.

Hàng tươi sống là chủ lực của các chợ, thích hợp với thói quen sử dụng truyền thống của người Việt. Trong khi ở siêu thị, TTTM mặt hàng công nghiệp là chủ lực. Không còn chợ, trên mâm cơm của người đô thị đĩa tép rang khế hay mớ diếc kho tương… sẽ thành chuyện hiếm, món thông dụng hằng ngày thành đặc sản.

Cần một chính sách bền vững khi chuyển đổi mô hình chợ

Không chỉ nền kinh tế thể hiện qua hoạt động chợ hoặc chợ thể hiện sự cố kết giữa nông dân ven đô (vốn đã bị mất hầu hết đất đai sản xuất) với cư dân thành thị - mà văn hóa cũng có mặt. Chợ bảo lưu các sản vật của mỗi địa phương, mỗi vùng với từng mẹt bánh dợm, chai mắm rươi…. Người ta đi chơi chợ là vì thế, vì đậu mơ ở chợ Mơ, cá sông Đà tươi rói về chợ Ngã Tư Sở…. Hàng hóa chợ có tiếng nói thổ nhưỡng, phong tục. Ta chưa làm thôi, chứ nhiều nước phát triển có những tour du lịch chợ rất thú vị. Hàng hóa ở siêu thị hay TTTM phần lớn là hàng hóa toàn cầu, hàng hóa công nghiệp đóng hộp do một hãng sản xuất bán cả ở Bangkok, TP.HCM, HN….

Không ít tiểu thương có sạp hàng ở chợ đang tin rằng bỏ chợ xây TTTM hay siêu thị thì mình vẫn sẽ có một "chỗ ngồi" trong không gian sạch sẽ máy lạnh chạy ro ro. Chẳng dám nói niềm tin ấy quá ngây thơ, bởi sau khi HN chuyển Bách hóa tổng hợp thành TTTM Plaza Tràng Tiền cũng là chuyển quyền sở hữu Nhà nước sang công ty cổ phần, thì hiện có bao nhiêu cán bộ, nhân viên Bách hóa cũ còn được làm việc ở đó? Huống hồ hàng vạn tiểu thương ở các chợ đô thị khó có thể "hóa thành" những cô nhân viên xinh đẹp trong các siêu thị hay TTTM ?

Có thể còn nhiều mối nguy xóa chợ và các chức năng khác biệt giữa chợ với siêu thị, TTTM - nhưng tựu chung có thể nói rằng, nếu xóa chợ cũng chính là thủ tiêu một phần của nền kinh tế với sự tham gia của hàng triệu người đô thị.

Việc xây siêu thị và các TTTM là cần thiết trong một xã hội phát triển. Nhưng nếu cứ tràn lan xóa đi các chợ truyền thống, lấy đất của chợ xây TTTM hay siêu thị thì cần phải tính đến lợi ích của hàng vạn người dân. Các TP hãy tìm những miếng đất khác cho các chủ đầu tư xây các mô hình thương mại văn minh ấy. Vì ở thời điểm này (và nhiều năm sau nữa), sự tồn tại của chợ là cho nhu cầu thiết yếu của toàn xã hội, không hề gây ảnh hưởng gì đến các mô hình thương mại khác.

Thạch Long