Chọn ngành, chọn trường: Theo năng lực, đừng theo đám đông

Việc chọn ngành, chọn trường sau khi biết điểm thi tốt nghiệp THPT ngày càng khó khi ranh giới giữa nhiều lĩnh vực không còn rõ ràng. Một công việc có thể đòi hỏi kiến thức từ nhiều ngành, vì vậy hướng nghiệp không chỉ dừng ở việc giới thiệu ngành “hot” hay cơ hội việc làm, mà cần giúp học sinh đối chiếu sở thích, năng lực với yêu cầu của từng lĩnh vực.

Từ sở thích đến lựa chọn ngành

Cô Lê Tuệ Minh, Chủ tịch Hội đồng Trường Phổ thông liên cấp Edison, cho rằng hoạt động hướng nghiệp hiện nay vẫn chủ yếu xoay quanh những câu hỏi như nên học ngành nào, tổ hợp nào, ngành nào dễ xin việc, thu nhập cao hay ít bị AI thay thế. Theo cô, cách tiếp cận này xuất phát từ mong muốn tìm lựa chọn an toàn nhưng vẫn nhìn nghề nghiệp như những "chiếc hộp" cố định, trong khi ranh giới giữa các ngành ngày càng mờ nhạt.

Thực tế, nhiều sản phẩm và dịch vụ hiện nay là kết quả của sự kết hợp liên ngành. Chẳng hạn, một chiếc xe điện không chỉ thuộc lĩnh vực cơ khí mà còn liên quan đến điện tử, phần mềm, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu, vật liệu mới, năng lượng, tài chính và logistics. Vì vậy, hướng nghiệp không nên chỉ dựa trên tên ngành học.

Từ thực tế tư vấn, cô Minh kể về một học sinh lớp 11 yêu thích vẽ, công nghệ và kinh doanh. Nếu nhìn theo cách phân chia truyền thống, em có thể được tư vấn học mỹ thuật, công nghệ thông tin hoặc quản trị kinh doanh. Tuy nhiên, điều em mong muốn là thiết kế các sản phẩm số phục vụ đời sống, công việc đòi hỏi sự kết hợp giữa thiết kế, công nghệ, dữ liệu và kinh doanh.

Theo cô Minh, sở thích và năng lực của học sinh không phải lúc nào cũng tương ứng với một ngành học duy nhất. Thay vì hỏi "con muốn học ngành gì?", phụ huynh và giáo viên nên giúp học sinh xác định mình muốn tạo ra sản phẩm hay giá trị gì, từ đó tìm con đường học tập phù hợp.

Tuy nhiên, cô Minh cũng lưu ý không nên yêu cầu học sinh 15-18 tuổi phải xác định ngay nghề nghiệp lâu dài. Việc lựa chọn còn phụ thuộc vào năng lực, kết quả học tập, điều kiện gia đình và cơ hội đào tạo. Giáo viên, chuyên gia và phụ huynh nên đóng vai trò tư vấn, cung cấp thông tin và phân tích các lựa chọn, thay vì quyết định thay.

"Mục tiêu lớn nhất của hướng nghiệp không phải là giúp học sinh chọn đúng một ngành ở tuổi 18, mà giúp các em hiểu thế giới nghề nghiệp đang thay đổi ra sao, nhận ra lĩnh vực mình muốn tham gia và biết cách tạo ra giá trị trong lĩnh vực đó", cô Lê Tuệ Minh nhấn mạnh.

Chọn ngành, chọn trường không chỉ nhìn vào điểm số

Ở góc độ tuyển sinh, GS.TS Nguyễn Tiến Thảo, Vụ trưởng Vụ Giáo dục đại học (Bộ GD&ĐT), cho rằng thí sinh không nên chỉ nhìn vào điểm số hay khả năng trúng tuyển. Kết quả kỳ thi chỉ là điều kiện để bước vào đại học, còn thành công phụ thuộc vào quá trình học tập, khả năng thích nghi và định hướng nghề nghiệp lâu dài.

Theo ông Thảo, trong bối cảnh AI, khoa học dữ liệu, bán dẫn, robot, năng lượng mới hay đường sắt tốc độ cao phát triển mạnh, người học cần liên tục cập nhật kiến thức, kết hợp công nghệ với tư duy nhân văn. Việc chọn ngành không nên chạy theo xu hướng hay tâm lý đám đông.

Trước khi đăng ký nguyện vọng, thí sinh cần tìm hiểu kỹ chương trình đào tạo, môi trường học tập, cơ hội thực hành và việc làm của từng trường. Phụ huynh nên đồng hành, hỗ trợ con tiếp cận thông tin, nhưng không nên áp đặt lựa chọn.

Ông Thảo cũng lưu ý thí sinh quan tâm các chính sách hỗ trợ của Nhà nước. Theo Nghị định 179/2026/NĐ-CP, sinh viên theo học các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược, nếu đủ điều kiện, có thể được hưởng học bổng từ 3,7-5,4 triệu đồng mỗi tháng.

Dù được tư vấn từ nhiều phía, thí sinh vẫn là người đưa ra quyết định và chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình. Ngành học nên chọn không nhất thiết là ngành đang được nhắc đến nhiều nhất, mà phải phù hợp với khả năng, sở thích và điều kiện thực tế để người học có thể theo đuổi lâu dài. 

Thu Trang