Chủ động chuẩn bị trước các công cụ pháp lý đặc biệt để sử dụng trong trường hợp cần thiết

Đưa thể chế, pháp luật trở thành lợi thế cạnh tranh, động lực mạnh mẽ cho phát triển

Tại phiên họp, các đại biểu tập trung thảo luận về việc tiếp thu, giải trình của Chính phủ đối với quy định bổ sung cơ chế cho phép Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ được "điều chỉnh quy định của luật" trong một số trường hợp hết sức đặc biệt, khẩn cấp, cấp bách mà Quốc hội không thể họp được để kịp thời giải quyết ngay những vấn đề phát sinh trong thực tiễn và báo cáo Quốc hội tại kỳ họp gần nhất. 

Đại biểu Hoàng Thị Thu Trang (Đoàn Nghệ An) bày tỏ sự tán thành cao đối với hướng tiếp thu, giải trình về cơ chế Chính phủ ban hành nghị quyết điều chỉnh quy định của luật trong trường hợp khẩn cấp, cấp bách mà Quốc hội không thể họp được.

Theo đại biểu Thu Trang, dự thảo Luật đã thiết kế cơ chế kiểm soát chặt chẽ từ khâu xem xét đề xuất, thẩm định, thẩm tra, đến theo dõi kết quả thực hiện và báo cáo Quốc hội tại kỳ họp gần nhất.

"Đây là hướng tiếp cận cần thiết, nhằm đáp ứng yêu cầu xử lý kịp thời tình huống cấp bách, đồng thời vẫn đảm bảo được vai trò của Quốc hội và đảm bảo được tính ổn định của hệ thống pháp luật, cũng như quyền và lợi ích hợp pháp của người dân và doanh nghiệp", Đại biểu nhấn mạnh.

Đại biểu Lã Thanh Tân (Đoàn Hải Phòng) cũng nhấn mạnh sự cần thiết bổ sung cơ chế Chính phủ ban hành Nghị quyết điều chỉnh quy định của luật trong trường hợp khẩn cấp, cấp bách mà Quốc hội không thể họp để giải quyết ngay một số vấn đề phát sinh trong thực tiễn, trừ Luật có tính nền tảng (tại điểm d khoản 2 Điều 15 dự thảo Luật).

Đại biểu cho rằng, thực tiễn luôn vận động, có những tình huống vượt khả năng dự liệu khi xây dựng luật, đòi hỏi phải xử lý ngay để bảo vệ lợi ích quốc gia, quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp. Nếu chỉ khi tình huống xảy ra mới bắt đầu tìm kiếm cơ sở pháp lý thì có thể bỏ lỡ thời điểm xử lý, làm gia tăng thiệt hại, thậm chí bỏ lỡ cơ hội phát triển. Vì vậy, Đại biểu cho rằng cần quy định cơ chế này ngay trong Luật, với điều kiện kích hoạt, phạm vi áp dụng và trách nhiệm được xác định chặt chẽ.

Đại biểu Lã Thanh Tân đề nghị làm rõ phạm vi đồng ý, nội dung được điều chỉnh và thời hạn áp dụng; tăng cường giám sát trong suốt quá trình thực hiện, gắn với trách nhiệm giải trình của Chính phủ và báo cáo Quốc hội tại kỳ họp gần nhất. Cơ chế đặc biệt cần đáp ứng được yêu cầu xử lý kịp thời tình huống cấp bách, đồng thời, bảo đảm kỷ cương lập pháp và thẩm quyền quyết định của Quốc hội.

Chủ động chuẩn bị trước các công cụ pháp lý đặc biệt để sử dụng trong trường hợp cần thiết

Thay mặt cơ quan chủ trì soạn thảo, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng làm rõ một số vấn đề được nhiều đại biểu Quốc hội quan tâm. 

 Liên quan đến cơ chế Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ ban hành văn bản quy phạm pháp luật để điều chỉnh quy định của luật trong trường hợp khẩn cấp, cấp bách mà Quốc hội không thể họp được, quy định từ Điều 59 cho đến Điều 65 của dự thảo Luật,  Bộ trưởng cho biết, đây là nội dung mới, rất quan trọng và liên quan trực tiếp đến quyền lập pháp của Quốc hội, cũng như cơ chế phối hợp để kịp thời ứng phó, phản ứng chính sách trước tình huống khẩn cấp, cấp bách do thực tiễn đặt ra. 

Thứ nhất, về cơ sở chính trị: Việc đề xuất cơ chế này trong dự thảo Luật là một trong những nội dung thể chế hóa Kết luận số 09-KL/TW ngày 10/3/2026 của Bộ Chính trị về hoàn thiện cấu trúc hệ thống pháp luật Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới. Trong đó, Bộ Chính trị yêu cầu nghiên cứu cơ chế cho phép Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ ban hành văn bản điều chỉnh quy định của luật trong trường hợp khẩn cấp, cấp bách mà Quốc hội không thể họp được, báo cáo Quốc hội tại kỳ họp gần nhất. Cơ quan chủ trì soạn thảo đã nghiên cứu kinh nghiệm thực tiễn lập pháp ứng phó với đại dịch COVID-19 cũng như kinh nghiệm quốc tế để tham mưu Chính phủ đề xuất quy định cơ chế ủy quyền lập pháp đặc biệt có tính đột phá này trong dự thảo. Cơ chế được thiết kế theo hướng không áp dụng thường xuyên, mà chỉ áp dụng trong trường hợp khẩn cấp, cấp bách, thực sự cần thiết mà Quốc hội không thể họp được và gắn với các điều kiện kích hoạt, kiểm soát chặt chẽ do luật định.

Thứ hai, về cơ sở thực tiễn, Bộ trưởng cho biết, bối cảnh tình hình thế giới, khu vực diễn biến rất nhanh, phức tạp, ngày càng có nhiều biến động khó lường về an ninh, thương mại, đầu tư, đứt gãy các chuỗi cung ứng, các vấn đề an ninh phi truyền thống, các xu hướng mới, mô hình kinh tế mới, cũng như sự phát triển đột phá của khoa học - công nghệ, công nghệ số, trí tuệ nhân tạo có thể tác động khó lường đến nền kinh tế, đến sản xuất kinh doanh và đời sống của người dân. Yêu cầu bảo vệ lợi ích quốc gia, dân tộc, quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp đòi hỏi phải tăng cường năng lực dự báo, thích ứng và phản ứng chính sách thật nhanh, kịp thời. Do vậy, việc chủ động chuẩn bị trước các công cụ pháp lý đặc biệt để có thể áp dụng trong trường hợp cần thiết có ý nghĩa giúp hạn chế sự bị động, chậm trễ và giảm thiểu thiệt hại khi xuất hiện các tình huống bất ngờ hoặc không thể dự liệu trước.

Thứ ba, cơ chế này không trái Hiến pháp: Về bản chất pháp lý, đây là cơ chế ủy quyền lập pháp có điều kiện và mang tính tạm thời, giúp nâng cao năng lực phản ứng chính sách của Nhà nước. Việc Quốc hội cho phép Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ ban hành nghị quyết để điều chỉnh quy định của luật trong những điều kiện nhất định do luật định chỉ mang tính chất đặc biệt nhằm xử lý ngay các vấn đề cấp bách phát sinh từ thực tiễn trong thời gian chưa thể thực hiện quy trình sửa đổi luật theo thẩm quyền của Quốc hội; không thay thế và cũng không làm thay đổi nguyên tắc Quốc hội là cơ quan duy nhất có quyền lập hiến, lập pháp theo khoản 1 Điều 70 Hiến pháp.

Thứ tư, tính chất ủy quyền lập pháp đặc thù: Cơ chế này khác biệt căn bản với cơ chế xây dựng, ban hành văn bản quy phạm pháp luật trong trường hợp đặc biệt tại Điều 58 của dự thảo Luật. Cụ thể: trong khi Điều 58 chỉ áp dụng cho cơ quan ban hành văn bản quy phạm pháp luật thuộc thẩm quyền của mình theo thủ tục tinh giản trong trường hợp đặc biệt (đối với Quốc hội thì phải trong thời gian Quốc hội đang họp), thì Điều 59 trao cho Ủy ban Thường vụ Quốc hội và Chính phủ ban hành nghị quyết để điều chỉnh trực tiếp quy định của luật khi Quốc hội không thể họp được.

Đồng thời, so với điểm e khoản 4 Điều 13 Luật Tổ chức Chính phủ năm 2015 (quy định về thẩm quyền của Thủ tướng Chính phủ quyết định các biện pháp hành chính để điều hành cấp bách khác quy định hiện hành mà không theo quy trình xây dựng văn bản quy phạm pháp luật), thì Điều 59 là cơ chế tập thể, tuân thủ trình tự ban hành văn bản quy phạm pháp luật rút gọn nghiêm ngặt.

Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng cho biết, điểm khác biệt cốt lõi của Điều 59 là cơ chế kiểm soát rất chặt chẽ, bao gồm điều kiện kích hoạt ngặt nghèo (chỉ áp dụng khi khẩn cấp, cấp bách mà Quốc hội không thể họp được; phải có sự đồng ý của cơ quan có thẩm quyền; tuân thủ các nguyên tắc lập đề nghị như tại điểm c khoản 1 Điều 59). Nghị quyết của Chính phủ bắt buộc phải có sự đồng ý của Ủy ban Thường vụ Quốc hội trước khi ban hành. Điểm này tương tự như cơ chế Chính phủ ban hành nghị định để quy định những vấn đề cần thiết thuộc thẩm quyền của Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội nhưng chưa đủ điều kiện xây dựng thành luật, pháp lệnh theo Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật hiện hành (ban hành sau khi báo cáo và được sự đồng ý của Ủy ban Thường vụ Quốc hội).

Đồng thời, dự thảo Luật quy định nghị quyết của Chính phủ, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành theo cơ chế này chỉ có hiệu lực tối đa 1 năm và cơ quan ban hành văn bản có trách nhiệm trình Quốc hội sửa đổi, bổ sung quy định bị điều chỉnh trong luật tại kỳ họp gần nhất. Cơ chế này vừa giúp phản ứng chính sách kịp thời, vừa bảo đảm tính quy định.

Về cơ chế kiểm soát chất lượng chính sách và hồ sơ đề nghị xây dựng văn bản, có một số ý kiến đại biểu băn khoăn về việc thay đổi quy trình thẩm định chính sách, xin ý kiến. "Cơ quan soạn thảo thấy rằng đây là nội dung được đặt trong tổng thể đổi mới quy trình xây dựng pháp luật theo hướng: Cơ quan chủ trì soạn thảo đánh giá chính sách ngay trong quá trình xây dựng, ban hành chính sách; nâng cao trách nhiệm chuyên môn của từng cơ quan; giảm thủ tục trùng lặp, tiết kiệm thời gian, đẩy nhanh tiến độ xây dựng và ban hành văn bản quy phạm pháp luật", Bộ trưởng nhấn mạnh.

Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng cho biết, dự thảo Luật đã quy định việc lấy ý kiến của các bộ, cơ quan ngang bộ là yêu cầu bắt buộc, gắn với nội dung, thời hạn trả lời và trách nhiệm về chất lượng ý kiến. Hồ sơ trình Chính phủ phải có ý kiến của các bộ, cơ quan nêu trên và phải được tổng hợp, giải trình, tiếp thu nghiêm túc của cơ quan lập đề xuất chính sách.

Đồng thời, dự thảo Luật quy định ở giai đoạn soạn thảo, dự án luật, pháp lệnh, nghị quyết phải được Bộ Tư pháp thẩm định. Tức là cơ quan soạn thảo không bỏ quy trình thẩm định, vẫn có quy trình thẩm định nhưng Bộ Tư pháp thẩm định đối với dự án luật, pháp lệnh, nghị quyết. Đây là bước tiếp tục xem xét, đánh giá khi chính sách đã được thể hiện thành các quy định cụ thể, qua đó kiểm soát toàn diện chất lượng chính sách và quá trình chuyển chính sách thành quy phạm pháp luật; vừa bảo đảm chất lượng dự án trình Quốc hội, vừa đơn giản hóa các bước quy trình, thủ tục để đẩy nhanh tiến độ xây dựng văn bản.

Bộ trưởng khẳng định, cơ quan soạn thảo sẽ khẩn trương tổng hợp ý kiến của các vị đại biểu Quốc hội để hoàn thiện, chỉnh lý dự thảo Luật, bảo đảm chất lượng cao nhất, báo cáo Chính phủ, Ủy ban Thường vụ Quốc hội xem xét trước khi trình Quốc hội thông qua.

Diệp Anh