Chuyển đổi số ở cơ sở: Đo bằng hiệu quả, không phải số lượng ứng dụng

Từ thay đổi thói quen sử dụng dịch vụ công đến số hóa hoạt động tổ dân phố, yêu cầu đặt ra là đưa công nghệ vào đúng nhu cầu, tạo ra những chuyển biến thực chất trong quản lý và phục vụ người dân.

Chuyển đổi số phải bắt đầu từ nhu cầu của người dân

Thực tiễn tại phường Bình Phước, thành phố Đồng Nai cho thấy, rào cản của chuyển đổi số nhiều khi không nằm ở việc thiếu công nghệ, mà ở thói quen và khả năng sử dụng công nghệ của người dân.

Theo ông Ngô Hồng Khang, Chủ tịch UBND phường Bình Phước, địa phương xác định chuyển đổi số ở cấp cơ sở trước hết phải tạo ra sự thay đổi trong nhận thức, kỹ năng và thói quen của người dân. Có thiết bị chưa đồng nghĩa với có công dân số; cài được một ứng dụng cũng chưa đồng nghĩa với chuyển đổi số đã thành công.

Vì vậy, cách làm của phường được xác định rất rõ: Tuyên truyền để dân biết; giải thích để dân hiểu; hướng dẫn để dân làm; hỗ trợ để dân sử dụng được và kết quả cuối cùng phải để dân được hưởng lợi.

Tinh thần này đang được cụ thể hóa thông qua phong trào "Bình dân học vụ số", mô hình dân vận khéo "Mỗi người dân là một công dân số" và Bộ tiêu chí tạm thời đánh giá, hỗ trợ hình thành công dân số giai đoạn 2026-2030.

Kết quả bước đầu được thể hiện trong giải quyết thủ tục hành chính. Từ thói quen mang hồ sơ giấy đến cơ quan nhà nước, người dân từng bước làm quen với việc tra cứu thủ tục, nộp hồ sơ và theo dõi kết quả trên môi trường điện tử.

Trong 9 tháng năm 2026, Trung tâm Phục vụ hành chính công phường Bình Phước tiếp nhận và xử lý trên 19.000 hồ sơ trực tuyến, toàn bộ được số hóa; trên 18.600 hồ sơ đã giải quyết đều đúng hoặc trước hạn, không có hồ sơ quá hạn. Trung tâm cũng hướng dẫn 65.860 lượt người dân, tổ chức và doanh nghiệp thực hiện thủ tục hành chính.

Cùng thời gian, trên 11.430 hồ sơ phát sinh thanh toán trực tuyến, với tổng số tiền hơn 774 triệu đồng. Đến ngày 5/10/2026, ứng dụng Công dân số Đồng Nai - Đồng Nai City ghi nhận gần 18.300 lượt cài đặt tại phường.

Tuy nhiên, theo địa phương, số lượt cài đặt không phải thước đo cuối cùng. Điều quan trọng là người dân có thể chủ động sử dụng các tiện ích số hay không. Vì vậy, Tổ Công nghệ số cộng đồng được phát huy vai trò hỗ trợ trực tiếp, chuyển từ "làm thay" sang hướng dẫn để người dân tự thực hiện, nhất là người cao tuổi và người hạn chế kỹ năng công nghệ.

Số hóa tổ dân phố từ những việc cụ thể

Tại phường Việt Hưng, thành phố Hà Nội, chuyển đổi số được triển khai gắn với đổi mới phương thức quản lý và nâng cao chất lượng phục vụ người dân. Phường đã cơ bản hoàn thành Bản đồ số Việt Hưng trên nền tảng GIS với 9 lớp dữ liệu trọng tâm; 6/9 trường triển khai mô hình Smart Canteen và 7/7 chợ triển khai Chợ 4.0.

Một sáng kiến khác xuất phát từ những vướng mắc trong hoạt động tổ dân phố. Theo ông Vũ Xuân Trường, Chủ tịch UBND phường Việt Hưng, sau khi sắp xếp địa bàn dân cư, quy mô dân số và khối lượng công việc tăng lên, việc thông báo, tiếp nhận phản ánh qua các nhóm trao đổi chung bộc lộ hạn chế: thông tin dễ bị trôi, khó theo dõi tiến độ xử lý và phản hồi cho người dân.

Từ thực tế đó, phường cùng Tổ dân phố Giang Biên 4 triển khai mô hình "Tổ dân phố số – Kết nối, đồng hành, phát triển", sử dụng ứng dụng "Việt Hưng kết nối" để hỗ trợ truyền đạt thông tin, tiếp nhận ý kiến và theo dõi phản ánh về vệ sinh môi trường, sửa chữa, hoạt động cộng đồng.

Thông qua mô hình, người phụ trách có thể theo dõi công việc đã tiếp nhận, đang xử lý, hoàn thành hay còn tồn đọng; dữ liệu về hộ gia đình, dân cư, địa bàn và các thông tin phục vụ quản lý cũng từng bước được tổ chức tập trung hơn.

Do mô hình mới ở giai đoạn đầu vận hành, phường chưa công bố kết quả định lượng chính thức mà hướng tới xây dựng phương pháp đo lường hiệu quả. Các mục tiêu minh họa gồm giảm thời gian truyền đạt, xác nhận thông báo từ 60 phút xuống 15 phút; phản hồi bước đầu một phản ánh từ 24 giờ xuống 4 giờ; tra cứu, tổng hợp thông tin từ 120 phút xuống 30 phút. Đây chưa phải kết quả thực tế đã được xác nhận.

Cách tiếp cận này nhấn mạnh yêu cầu đánh giá chuyển đổi số bằng thời gian tiết kiệm, khâu trung gian được cắt giảm, tốc độ xử lý phản ánh và chất lượng phục vụ người dân, thay vì chỉ đếm số tài khoản hay chức năng phần mềm.

Ứng dụng AI hỗ trợ người dân làm thủ tục hành chính

Tại Lai Châu, chuyển đổi số còn hướng tới tháo gỡ rào cản ngôn ngữ cho người dân vùng dân tộc thiểu số. Theo ông Phạm Quang Cường, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Lai Châu, địa phương đang thí điểm các mô hình ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số có kiểm soát theo Quyết định số 255/QĐ-SKHCN. Trong đó, Công ty cổ phần đầu tư Kỷ nguyên mới Việt Nam phối hợp triển khai Trợ lý ảo đa ngôn ngữ hỗ trợ người dân, công chức hoàn thiện thủ tục hành chính công, một trong 5 sản phẩm công nghệ trọng điểm thuộc Đề án Lai Châu Sandbox.

Ở giai đoạn đầu, hệ thống sử dụng tiếng Việt phổ thông, ứng dụng công nghệ nhận dạng ký tự quang học (OCR) và mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) để tự động nhận dạng thông tin, số hóa tài liệu, trích xuất dữ liệu và điền biểu mẫu. Hệ thống cũng hỗ trợ sắp xếp, đặt tên và đính kèm hồ sơ lên Cổng Dịch vụ công, giảm các thao tác thủ công và hạn chế sai sót.

Điểm đáng chú ý là định hướng phát triển trợ lý ảo đa ngôn ngữ, phù hợp với đặc điểm Lai Châu có 20 dân tộc cùng sinh sống, trong đó đồng bào dân tộc thiểu số chiếm đa số. Đơn vị triển khai đã thu thập, số hóa dữ liệu tiếng Mông với sự tham gia của khoảng 300 người biết đọc, viết tiếng Mông để xây dựng dữ liệu huấn luyện AI. Khi hoàn thiện, hệ thống dự kiến hỗ trợ người dân sử dụng tiếng dân tộc để tra cứu thông tin, tìm hiểu quy trình giải quyết thủ tục hành chính và nhận hỗ trợ trực tuyến 24/7. Dữ liệu tiếng Thái và các ngôn ngữ dân tộc khác cũng sẽ được nghiên cứu bổ sung.

Theo ông Phạm Quang Cường, trợ lý ảo giúp người dân tự thực hiện thủ tục, tự động điền biểu mẫu nhanh chóng, đồng thời hỗ trợ công chức tại trung tâm phục vụ hành chính công cấp tỉnh và cấp xã cập nhật thông tin nhanh hơn. Việc ứng dụng AI bằng ngôn ngữ gần gũi với người dân được kỳ vọng góp phần giảm khó khăn khi tiếp cận dịch vụ công, nâng cao hiệu quả hoạt động của chính quyền cơ sở và củng cố niềm tin của người dân.

Đổi cách làm, hướng tới giá trị thực chất

Theo Thứ trưởng Bộ KH&CN Phạm Đức Long chuyển đổi số phải hướng tới giải quyết đến cùng các bài toán của địa phương, người dân và doanh nghiệp.

Thay vì đưa những sản phẩm công nghệ có sẵn về địa phương rồi tìm cách ứng dụng, cần xác định vấn đề thực tế, lựa chọn giải pháp phù hợp và đánh giá hiệu quả sau triển khai. Nhiều trung tâm giám sát, điều hành thông minh (IOC) khó phát huy tác dụng nếu không giải quyết được nhu cầu của lãnh đạo địa phương, người dân và doanh nghiệp.

Trong năm 2027, Bộ KH&CN sẽ tăng cường đồng hành với các bộ, ngành, địa phương, từ triển khai Khung kiến trúc tổng thể quốc gia số đến xây dựng mô hình chuyển đổi số cấp xã. Bộ sẽ phối hợp với một địa phương giải quyết các bài toán cụ thể, đánh giá kết quả trước khi nhân rộng.

Bộ cũng dự kiến thử nghiệm đào tạo cán bộ chuyên trách chuyển đổi số tại khoảng 20 xã theo phương thức "cầm tay chỉ việc", đồng thời tổng kết các mô hình hiệu quả để đào tạo lực lượng Tổ Công nghệ số cộng đồng thông qua video clip và các bài học ngắn.

Trong phát triển kinh tế số, trọng tâm là hỗ trợ hộ kinh doanh, doanh nghiệp nhỏ và vừa bằng những ứng dụng có khả năng tạo ra giá trị thực tế, trong đó Bộ đã hoàn thành bộ công cụ gồm 13 ứng dụng hỗ trợ hộ kinh doanh chuyển đổi số.

Từ thực tiễn các địa phương đến định hướng của Bộ Khoa học và Công nghệ, yêu cầu xuyên suốt là đưa công nghệ vào đúng những việc người dân, doanh nghiệp cần, đồng thời tổ chức lại quy trình và nâng cao năng lực thực thi. Chỉ khi hiệu quả có thể đo lường và lợi ích được thể hiện rõ trong thực tế, chuyển đổi số ở cơ sở mới thực sự đi vào cuộc sống.

Thu Giang