Đại hội đồng LHQ khóa 81: Khôi phục lòng tin trong một thế giới nhiều chia rẽ

Với chủ đề "Khôi phục lòng tin, kiến tạo chuyển đổi: Một Liên Hợp Quốc hành động vì tất cả mọi người", khóa họp năm nay đặt trọng tâm vào câu hỏi làm thế nào để hệ thống đa phương tiếp tục phát huy vai trò trong một thế giới đang thay đổi nhanh chóng.

Phát biểu khai mạc, Chủ tịch Đại hội đồng Liên Hợp Quốc (LHQ) khóa 81 Khalilur Rahman nhấn mạnh lòng tin không tự nhiên hình thành mà phải được gây dựng thông qua việc thẳng thắn nhìn nhận những hạn chế, xem xét cải cách toàn diện LHQ và mở rộng sự tham gia của các bên liên quan.

Theo ông Rahman, các quốc gia thành viên cần vừa nhìn nhận những gì hệ thống hiện nay đang vận hành hiệu quả, vừa sẵn sàng xử lý những điểm không còn phù hợp, từ đó xây dựng một LHQ không chỉ thích ứng mà còn có khả năng góp phần định hình những thay đổi của thế giới.

Thông điệp về cải cách cũng được Tổng Thư ký LHQ Antonio Guterres đặt trong bối cảnh rộng hơn của sự chuyển dịch trật tự quốc tế.

Theo ông Guterres, thế giới đang tiến tới một cấu trúc đa cực và xu thế này khó có thể đảo ngược. Vấn đề là cấu trúc đa cực ấy sẽ phát triển theo hướng nào.

Một khả năng là sự phân mảnh ngày càng sâu sắc, với căng thẳng gia tăng, lòng tin suy giảm, thị trường bị chia cắt, các thể chế suy yếu và hợp tác quốc tế bị thu hẹp. Con đường khác, theo Tổng Thư ký LHQ, là xây dựng một "thế giới đa cực kết nối", dựa trên sự phụ thuộc lẫn nhau và mạng lưới quan hệ chặt chẽ về kinh tế, chính trị, xã hội và công nghệ.

Trong cấu trúc đó, nhiều trung tâm ảnh hưởng có thể cùng tồn tại trong một khuôn khổ chung của luật pháp quốc tế và các quy tắc được chia sẻ. Ông Guterres cảnh báo nguy cơ thế giới bị chia thành hai khối đối địch với những hệ thống kinh tế, công nghệ và an ninh riêng biệt, đồng thời nhấn mạnh không một quốc gia hay một trung tâm quyền lực nào có thể đơn độc giải quyết những thách thức mang tính xuyên biên giới.

Điều này, theo người đứng đầu LHQ, cũng đòi hỏi hệ thống đa phương phải phản ánh tốt hơn những thay đổi về vai trò và ảnh hưởng của các quốc gia, nền kinh tế hiện nay, thay vì tiếp tục dựa chủ yếu trên tương quan quyền lực hình thành từ 80 năm trước.

Trong bối cảnh đó, Hiến chương LHQ, luật pháp quốc tế, sự tôn trọng phẩm giá con người và công lý tiếp tục được ông Guterres xác định là nền tảng để việc thực thi quyền lực trong thế kỷ XXI có hiệu quả, hợp pháp và có trách nhiệm.

Những thách thức đang đặt ra đối với hợp tác quốc tế thể hiện rõ ngay trong vấn đề AI - một trong những nội dung được chú ý tại khóa họp năm nay.

Tổng Thư ký LHQ kêu gọi Mỹ và Trung Quốc thiết lập cơ chế đối thoại về AI nhằm tăng cường minh bạch, xây dựng lòng tin và thúc đẩy hợp tác. Theo ông, những quốc gia sở hữu năng lực AI lớn nhất cũng có trách nhiệm lớn trong việc định hình tương lai của công nghệ này.

Tuy nhiên, giữa các nước vẫn tồn tại khác biệt đáng kể về cách thức quản lý AI.

Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố Washington phản đối những nỗ lực thiết lập một cơ chế quản lý AI ở cấp độ toàn cầu. Ông cho rằng các công nghệ mới đều đi kèm thách thức và cho biết các cơ quan thực thi pháp luật Mỹ sẽ giám sát lĩnh vực này khi cần thiết. Tổng thống Trump đồng thời đề xuất Chính phủ Mỹ sử dụng thuật ngữ "siêu trí tuệ" thay cho "trí tuệ nhân tạo" trong các văn bản chính thức.

Trước đó, lãnh đạo hơn 20 quốc gia, phần lớn ở châu Âu, đã kêu gọi áp dụng các biện pháp an toàn có tính ràng buộc đối với các hệ thống AI tiên tiến, với lo ngại tốc độ phát triển của công nghệ có thể vượt quá khả năng kiểm soát.

Anh lại đặt trọng tâm vào việc tìm kiếm những nguyên tắc chung. Thủ tướng Andy Burnham cho biết AI sẽ là một nội dung trung tâm trong chương trình Chủ tịch G20 của Anh năm 2027. London sẽ thúc đẩy xây dựng một bộ nguyên tắc và tiêu chuẩn nhằm tăng tính minh bạch và giúp các quốc gia nâng cao khả năng chuẩn bị, ứng phó với các thách thức liên quan đến AI. Anh cũng công bố quan hệ đối tác quốc phòng về AI với Mỹ nhằm phát hiện các cuộc tấn công mạng nhằm vào cơ sở hạ tầng trọng yếu.

Trong khi đó, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron nhấn mạnh yêu cầu xây dựng năng lực AI độc lập hơn với các cường quốc công nghệ hàng đầu. Ông đề xuất các nước tập hợp nguồn lực đầu tư để phát triển một mô hình AI mã nguồn mở tiên tiến và chia sẻ rộng rãi, qua đó giảm sự phụ thuộc về công nghệ.

Không chỉ các chính phủ, một số doanh nghiệp công nghệ lớn cũng thúc đẩy thảo luận về phối hợp quốc tế trong an toàn AI. Giám đốc điều hành OpenAI Sam Altman dự kiến phát biểu trước Hội đồng Bảo an LHQ ngày 23/9, cùng sự tham gia trực tuyến của Giám đốc điều hành Anthropic Dario Amodei và đồng sáng lập Hugging Face Clement Delangue.

Biến đổi khí hậu là một phép thử khác đối với khả năng hợp tác chung.

Tổng Thư ký Guterres kêu gọi các tập đoàn dầu khí và ngành công nghiệp nhiên liệu hóa thạch đóng góp nhiều hơn cho nỗ lực ứng phó biến đổi khí hậu, trong khi các nước đang phát triển cần thêm nguồn lực để thích ứng trước những tác động ngày càng rõ rệt.

Ông viện dẫn các đợt nhiệt độ cao kỷ lục tại nhiều khu vực ở Bắc bán cầu trong mùa Hè và tình trạng lũ lụt nghiêm trọng liên quan đến sự sụp đổ của sông băng tại Nepal để nhấn mạnh tính cấp thiết của hành động. Trong khi đó, sự phát triển của năng lượng Mặt Trời và năng lượng gió tiếp tục mở ra triển vọng cho quá trình chuyển đổi năng lượng.

Từ cải tổ LHQ đến AI và biến đổi khí hậu, những nội dung được đưa ra ngay trong ngày khai mạc cho thấy thách thức hiện nay không chỉ nằm ở việc thế giới thiếu giải pháp, mà còn ở khả năng đạt được đồng thuận và tổ chức hành động chung.

Trong một trật tự ngày càng đa cực, yêu cầu mà lãnh đạo LHQ đặt ra là tránh để sự đa cực dẫn tới phân mảnh, đối đầu và những hệ thống tách biệt. Khôi phục lòng tin vì thế không chỉ là chủ đề của khóa họp, mà còn là điều kiện để hệ thống đa phương có thể tiếp tục vận hành trước những vấn đề ngày càng vượt ra ngoài khả năng xử lý của từng quốc gia riêng lẻ.

An Bình