Đặt hàng 'bài toán lớn', tăng tốc phát triển công nghệ chiến lược

Ngày 18/5, tại Hà Nội, Bộ Khoa học và Công nghệ tổ chức chương trình chào mừng Ngày Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo Việt Nam, đồng thời triển khai Hội nghị công nghệ chiến lược – sự kiện được xem là bước cụ thể hóa quan trọng Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị và Quyết định số 21/QĐ-TTg ngày 30/4/2026 của Thủ tướng Chính phủ về Danh mục công nghệ chiến lược và sản phẩm công nghệ chiến lược quốc gia.

Thông điệp xuyên suốt của hội nghị là Việt Nam không thể tiếp tục đi theo con đường “đi sau, ứng dụng” mà phải từng bước làm chủ công nghệ lõi, công nghệ nền tảng và sở hữu trí tuệ trong các lĩnh vực then chốt, từ đó tạo động lực tăng trưởng mới và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong dài hạn.

Từ nghiên cứu phân tán sang giải “bài toán lớn” quốc gia

Theo đó, Việt Nam ưu tiên phát triển các công nghệ lõi, công nghệ nền tảng và sản phẩm chiến lược có khả năng tạo đột phá về tăng trưởng, năng lực cạnh tranh và năng lực tự chủ quốc gia.

Các lĩnh vực được ưu tiên gồm AI, dữ liệu lớn (Big Data), điện toán đám mây, Internet vạn vật, công nghệ bán dẫn, blockchain, công nghệ sinh học thế hệ mới, công nghệ lượng tử, UAV và các nền tảng Make in Viet Nam.

Điểm đáng chú ý là cách tiếp cận triển khai đã thay đổi mạnh mẽ. Thay vì nghiên cứu phân tán, dàn trải như trước đây, các nhiệm vụ công nghệ chiến lược sẽ được tổ chức theo “bài toán lớn quốc gia”, xác định rõ mục tiêu đầu ra, địa chỉ ứng dụng, chỉ tiêu kỹ thuật và doanh nghiệp tham gia ngay từ đầu.

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cho biết Bộ đang tiếp tục hoàn thiện thể chế theo hướng chấp nhận rủi ro có kiểm soát, mở rộng cơ chế tự chủ cho tổ chức khoa học công nghệ, đổi mới cơ chế tài chính và phát triển thị trường khoa học công nghệ.

Một trong những thay đổi lớn là việc tái cấu trúc hệ thống chương trình khoa học công nghệ quốc gia. Theo đó, 42 chương trình hiện nay dự kiến được tổ chức lại thành 6 chương trình lớn, gồm nghiên cứu cơ bản, khoa học công nghệ quốc gia, công nghệ chiến lược, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và nâng cao tiềm lực khoa học công nghệ.

Trong đó, chương trình phát triển công nghệ chiến lược được xác định giữ vai trò đặc biệt quan trọng nhằm tập trung nguồn lực cho các lĩnh vực có tính lan tỏa lớn và liên quan trực tiếp đến năng lực tự chủ công nghệ của đất nước.

Bộ Khoa học và Công nghệ cũng hướng tới xây dựng mô hình quản trị thống nhất trên nền tảng số thông qua Nền tảng quản lý khoa học công nghệ quốc gia, kết nối dữ liệu về nhiệm vụ nghiên cứu, quỹ hỗ trợ, đội ngũ nhà khoa học, nguồn vốn và hoạt động chuyển giao công nghệ trên phạm vi toàn quốc.

“Đường lối đã rõ, vấn đề còn lại là hành động”

Từ phía viện trường, PGS.TS Bùi Thế Duy, Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội cho biết đến thời điểm này, định hướng phát triển công nghệ chiến lược đã rất rõ ràng; thể chế đang dần được tháo gỡ và nguồn lực cũng đang được chuẩn bị.

“Vấn đề lúc này không còn là tiếp tục thảo luận mà là phải hành động. Nếu các viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp không bắt tay ngay vào các nhiệm vụ cụ thể thì sẽ không thể tạo ra sản phẩm”, ông nhấn mạnh.

Theo ông Bùi Thế Duy, Đại học Quốc gia Hà Nội đã tái cơ cấu các chương trình đào tạo theo định hướng nghiên cứu cơ bản để làm chủ công nghệ chiến lược; đồng thời tái cấu trúc hệ thống viện nghiên cứu theo mô hình liên kết chặt chẽ với doanh nghiệp, tham khảo mô hình của Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam - Hàn Quốc.

Nhà trường hiện triển khai chiến lược công nghệ chiến lược theo ba giai đoạn. Về dài hạn là đào tạo nhân lực, phát triển nghiên cứu cơ bản để đến năm 2035 Việt Nam có thể sở hữu những công nghệ riêng.

Ở giai đoạn trung hạn, Đại học Quốc gia Hà Nội phối hợp với các bộ, ngành giải quyết các bài toán thực tiễn. 

Ở giai đoạn ngắn hạn, hơn 50 nhóm nghiên cứu mạnh đã được huy động để giải quyết các nhiệm vụ cần kết quả ngay trong vòng 6 tháng.

PGS.TS Bùi Thế Duy kiến nghị Bộ Khoa học và Công nghệ cùng Bộ Tài chính sớm triển khai cơ chế cấp kinh phí theo gói (block funding) – chính sách đã được thể chế hóa trong Luật Khoa học và Công nghệ và các nghị định hướng dẫn.

Theo ông, cơ chế này không phải là cấp toàn bộ kinh phí một lần mà là chuyển từ cách quản lý theo từng nội dung nghiên cứu chi tiết sang đánh giá theo năng lực, uy tín và cam kết đầu ra của nhóm nghiên cứu.

Doanh nghiệp trở thành trung tâm thương mại hóa công nghệ

Từ góc độ doanh nghiệp công nghệ, ông Nguyễn Trọng Khang, Chủ tịch MK Group cho rằng năng lực cạnh tranh quốc gia trong tương lai không còn phụ thuộc vào khả năng tiếp cận công nghệ mà phụ thuộc vào mức độ tự chủ công nghệ lõi, tự chủ sản xuất và sở hữu trí tuệ.

Theo ông, các “bài toán lớn” của quốc gia chính là môi trường để doanh nghiệp tích lũy đội ngũ, phát triển năng lực nghiên cứu, hoàn thiện công nghệ sản xuất và hình thành sở hữu trí tuệ của riêng mình.

Doanh nghiệp đề xuất cần có cơ chế đặt hàng công nghệ chiến lược theo hướng ưu tiên năng lực nội sinh của doanh nghiệp Việt Nam; xây dựng cơ chế đầu tư dài hạn và chấp nhận rủi ro cho nghiên cứu phát triển công nghệ cao; thúc đẩy liên kết giữa doanh nghiệp với viện nghiên cứu, trường đại học; đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp công nghệ Việt Nam tham gia thị trường quốc tế.

Trong khi đó, Anh hùng Lao động Trần Mạnh Báo, Chủ tịch ThaiBinh Seed cho rằng nếu không làm chủ công nghệ lõi và đổi mới sáng tạo thì nông nghiệp Việt Nam sẽ khó cạnh tranh trong bối cảnh toàn cầu hóa và biến đổi khí hậu.

ThaiBinh Seed hiện đang đầu tư mạnh vào công nghệ sinh học phân tử, công nghệ gen, AI và dữ liệu lớn trong chọn tạo giống cây trồng.

Theo ông Trần Mạnh Báo, cần hình thành các quỹ đầu tư dài hạn cho công nghệ chiến lược trong nông nghiệp; cho phép thử nghiệm công nghệ mới theo cơ chế linh hoạt hơn và thúc đẩy liên kết “4 nhà”, trong đó doanh nghiệp phải trở thành trung tâm ứng dụng và thương mại hóa công nghệ.

Hình thành năng lực tự chủ công nghệ quốc gia

Tại Hội nghị, Trung tướng Đặng Hồng Đức, Thứ trưởng Bộ Công an cho biết, Bộ Công an đang đẩy mạnh phát triển công nghiệp an ninh tự chủ, tự cường, từng bước làm chủ các công nghệ chiến lược phục vụ trực tiếp công tác bảo đảm an ninh trật tự.

Theo phân công của Thủ tướng Chính phủ, Bộ Công an sẽ triển khai 3 nhiệm vụ lớn gồm xây dựng nền tảng điện toán đám mây nội địa phục vụ chuyển đổi số quốc gia; phát triển nền tảng bảo mật, an ninh mạng cho hạ tầng số quốc gia; phát triển UAV cùng hệ thống giám sát, phát hiện và chế áp UAV phục vụ mục tiêu lưỡng dụng.

Để triển khai, Bộ Công an sẽ phát huy vai trò của Tổ hợp công nghiệp an ninh quốc gia, huy động doanh nghiệp, cơ sở nghiên cứu và đội ngũ chuyên gia hình thành chuỗi nghiên cứu, thiết kế, chế tạo, thử nghiệm và sản xuất hoàn chỉnh.

Trong năm 2026, Tổ hợp công nghiệp an ninh quốc gia đặt mục tiêu đưa ra thị trường 5 sản phẩm, dịch vụ công nghiệp an ninh lưỡng dụng thuộc các nhóm sản phẩm công nghệ chiến lược, đáp ứng tiêu chuẩn quốc gia và hướng tới xuất khẩu.

Các ý kiến tại Hội nghị cho rằng, chiến lược công nghệ quốc gia hiện nay không chỉ nhằm tạo ra sản phẩm công nghệ mới mà còn hướng tới hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo dựa trên sự liên kết giữa Nhà nước, viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp.

Trong hệ sinh thái đó, doanh nghiệp được xác định là trung tâm ứng dụng và thương mại hóa công nghệ; viện trường là nơi tạo ra tri thức và công nghệ nền tảng; còn Nhà nước đóng vai trò kiến tạo thể chế, dẫn dắt đầu tư và đặt hàng các bài toán lớn.

Sự chuyển động đồng thời của cả ba trụ cột được kỳ vọng sẽ giúp Việt Nam rút ngắn khoảng cách công nghệ, từng bước làm chủ các lĩnh vực chiến lược và tạo nền tảng cho tăng trưởng dựa trên tri thức trong giai đoạn phát triển mới.

Thu Giang