Dấu ấn rõ nét trong bảo vệ lợi ích công, bảo vệ người yếu thế

Viện Kiểm sát nhân dân (KSND) Tối cao đang thực hiện thí điểm khởi kiện vụ án dân sự công ích theo Nghị quyết số 205/2025/QH15 của Quốc hội với các địa phương tham gia là Hà Nội, TPHCM, Đà Nẵng, Cần Thơ, Quảng Ninh và Đắk Lắk.

Những kết quả nổi bật trong bảo vệ lợi ích công, bảo vệ người yếu thế

Theo đại diện VKSND các địa phương tham gia thực hiện thí điểm khởi kiện vụ án dân sự công ích, Nghị quyết số 205/2025/QH15 là chủ trương mới, có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc mở rộng vai trò của VKSND trong bảo vệ quyền dân sự của nhóm yếu thế và lợi ích công cộng, nhất là đối với những vụ việc liên quan đất đai, môi trường, bảo hiểm xã hội, tài sản công và các quyền dân sự của trẻ em, người khuyết tật, người cao tuổi.

Quảng Ninh là một trong 6 địa phương đang thực hiện thí điểm khởi kiện vụ án dân sự công ích theo Nghị quyết số 205/2025/QH15 của Quốc hội. Theo báo cáo của VKSND tỉnh Quảng Ninh, từ đầu năm 2026 đến ngày 19/5/2026, VKSND hai cấp tỉnh Quảng Ninh đã tiếp nhận 138 nguồn thông tin liên quan tố tụng công ích.

VKSND hai cấp địa phương này đã xử lý 117 vụ việc, đạt tỷ lệ 84,8%, thụ lý 112 vụ việc thuộc cả hai nhóm bảo vệ người yếu thế và bảo vệ lợi ích công.

Qua gần một năm thực hiện thí điểm khởi kiện vụ án dân sự công ích theo Nghị quyết số 205/2025/QH15, Quảng Ninh đã đạt nhiều kết quả bước đầu có ý nghĩa xã hội sâu sắc.

VKSND hai cấp tỉnh Quảng Ninh cho biết đã hỗ trợ cấp giấy khai sinh cho 8 trường hợp, cấp căn cước công dân cho 5 trường hợp, cấp bảo hiểm y tế cho 1 trường hợp. Đồng thời, ngăn chặn, xử lý nhiều vụ lấn chiếm đất công, ô nhiễm môi trường, vi phạm hành lang giao thông, thu hồi hơn 3,3 tỉ đồng nợ bảo hiểm xã hội và tiền thuế.

Đáng chú ý, VKSND tỉnh Quảng Ninh đã bước đầu ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong rà soát bản án, quyết định của Tòa án để phát hiện dấu hiệu vi phạm liên quan tố tụng công ích. Qua ứng dụng AI, ngành Kiểm sát Quảng Ninh đã phát hiện 17 nguồn tin liên quan các hành vi lấn chiếm đất công, từ đó thụ lý, giải quyết nhiều vụ việc cụ thể.

Tại thành phố Cần Thơ, sau gần một năm thực hiện thí điểm khởi kiện vụ án dân sự công ích Nghị quyết số 205/2025/QH15, VKSND hai cấp thành phố Cần Thơ đã chủ động triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, đạt kết quả tích cực và tạo dấu ấn rõ nét trong công tác bảo vệ lợi ích công, quyền, lợi ích hợp pháp của người dân thuộc nhóm yếu thế.

Trước hết là sự đổi mới tư duy trong thực hiện nhiệm vụ, chuyển từ trạng thái thụ động chờ đơn, chờ nguồn tin sang chủ động rà soát, phát hiện, xác minh và xử lý các nguồn tin vi phạm.

VKSND hai cấp thành phố Cần Thơ đã xây dựng được quy trình thực hiện bài bản, hiệu quả. Cùng với đó là việc kiện toàn tổ chức bộ máy, phân công nhiệm vụ cụ thể, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin và đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phối hợp với các cơ quan, tổ chức liên quan.

Thực tế cho thấy, có sự phát triển mạnh mẽ cả về số lượng và chất lượng công việc. Nếu trong thời gian đầu triển khai chỉ tiếp nhận 73 nguồn tin, thụ lý 64 vụ việc và ban hành 17 kiến nghị thì đến nay VKSND hai cấp thành phố Cần Thơ đã tiếp nhận 332 nguồn tin, xử lý trên 300 vụ việc và ban hành 238 kiến nghị yêu cầu khắc phục vi phạm nhằm bảo vệ lợi ích công.

Đặc biệt, thông qua việc thực hiện thí điểm nhiệm vụ mới, nhiều quyền lợi chính đáng của người dân thuộc nhóm yếu thế đã được bảo vệ kịp thời. Cụ thể, các đơn vị đã phối hợp hỗ trợ cấp Giấy khai sinh cho 20 trường hợp, cấp bảo hiểm y tế cho 2 trường hợp và cấp Giấy chứng nhận người khuyết tật cho 1 trường hợp.

Trong lĩnh vực bảo vệ tài sản công và lợi ích Nhà nước, tổng số tiền thu hồi cho ngân sách Nhà nước đạt gần 1,8 tỉ đồng, ngăn chặn 10 vụ việc vi phạm liên quan đến lấn chiếm nhà, đất công và thu hồi hơn 3.000m² đất công bị sử dụng trái quy định.

Theo số liệu từ VKSND Tối cao, trong số 703 thông tin liên quan đến các vụ việc có dấu hiệu xâm phạm lợi ích công và quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức được tiếp nhận, đã xử lý 498 vụ việc, đạt tỷ lệ đáng kể trong bối cảnh đây là lĩnh vực hoàn toàn mới, đòi hỏi quy trình chặt chẽ và thận trọng.

Nhận diện những "điểm nghẽn" trong quá trình triển khai

Tuy nhiên, trong quá trình triển khai thực hiện từ thực tiễn vẫn còn những khó khăn, bất cập cần phải được khắc phục là cơ chế phối hợp liên ngành trong tiếp nhận, xác minh, xử lý nguồn tin tố tụng công ích. 

Theo VKSND các tỉnh thực hiện thí điểm khởi kiện vụ án dân sự công ích, trước hết cần tạo hành lang phối hợp hiệu quả trong thực hiện nhiệm vụ từ khâu tiếp nhận nguồn tin đến xác minh và xử lý nguồn tin tố tụng công ích.

Theo đó, VKSND các đơn vị thực hiện thí điểm phải ký được quy chế phối hợp với UBND tỉnh, TAND tỉnh, các sở, ngành, hội liên quan và UBND cấp xã trong tỉnh nhằm có cơ chế, hành lang phối hợp hiệu quả trong thực hiện nhiệm vụ.

Thời gian xác minh đối với các vụ việc phức tạp cũng là một trong những khó khăn trong xử lý nguồn tin tố tụng công ích. Cùng với đó là khó khăn trong giám định thiệt hại môi trường, còn thiếu quy định cụ thể đối với một số dạng vi phạm liên quan lợi ích công, hạn chế về kinh phí, trang thiết bị phục vụ công tác xác minh hiện trường.

Việc xây dựng hồ sơ vụ việc, ban hành kiến nghị và theo dõi kết quả thực hiện kiến nghị của VKSND cũng còn nhiều bất cập trong thực tế.

Theo Phó Viện trưởng VKSND tối cao Nguyễn Đức Thái, các đơn vị tham gia thực hiện thí điểm khởi kiện vụ án dân sự công ích cần lựa chọn vụ việc là khâu then chốt, xác định rõ lợi ích công bị xâm hại, mức độ thiệt hại, chủ thể có nghĩa vụ khắc phục và sự cần thiết của việc khởi kiện.

Cùng với đó, hồ sơ, chứng cứ và yêu cầu khởi kiện phải được chuẩn bị chặt chẽ, khách quan, có căn cứ pháp lý và thực tiễn vững chắc.

Qua gần một năm thực hiện thí điểm khởi kiện vụ án dân sự công ích, những kết quả bước đầu trong công tác bảo vệ lợi ích công, bảo vệ người yếu thế đã khẳng định vai trò của ngành Kiểm sát trong lĩnh vực này. Những kết quả đạt được và việc nhận diện những bất cập, "điểm nghẽn" trong quá trình triển khai thí điểm sẽ là cơ sở để ngành kiểm sát khắc phục, hoàn thiện cách làm và nhân rộng triển khai trong thực tế.

Toàn Thắng