Điện ảnh và Di sản - Từ ươm mầm tài năng đến phát triển công nghiệp sáng tạo

Chiều 15/9, tại Nhà Thái học, Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Hà Nội, Hiệp hội Xúc tiến phát triển Điện Ảnh Việt Nam và Trung tâm Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc tử Giám phối hợp tổ chức Tọa đàm “Điện ảnh và Di sản - Từ ươm mầm tài năng đến phát triển công nghiệp sáng tạo”.

Tọa đàm gồm 03 phần, tập trung vào mối quan hệ giữa di sản - tài năng sáng tạo - môi trường sản xuất điện ảnh - công nghiệp sáng tạo. Phần I-Di sản - nguồn cảm hứng sáng tạo trong điện ảnh và câu chuyện ươm mầm tài năng; Phần II-Quay phim tại di sản - Cân bằng giữa bảo tồn và sáng tạo; Phần III-Từ di sản đến công nghiệp sáng tạo - Cơ hội cho các địa phương.

Các Diễn giả của Tọa đàm là các nhà nghiên cứu lịch sử, đạo diễn, nhà sản xuất, nhà quay phim, chuyên gia văn hóa, đại diện UNESCO, đơn vị quản lý di sản và đại diện một số địa phương như: GS.TS Nguyễn Quang Ngọc - Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam; Đạo diễn, NSND Khải Hưng; Đạo diễn Hà Lệ Diễm; Đạo diễn, NSƯT Đặng Thái Huyền; PGS.TS. Nguyễn Thị Thu Phương - Viện trưởng Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam; TS. Lê Xuân Kiêu - Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám; Đạo diễn, NSƯT Phi Tiến Sơn; Đạo diễn Phan Đăng Di...

Tọa đàm nhìn di sản không chỉ như một giá trị cần bảo tồn hay tái hiện, mà còn là nguồn chất liệu cho sáng tạo, nơi hình thành những người kể chuyện mới và một nguồn lực có khả năng tạo thêm giá trị cho văn hóa và đời sống đương đại.

Phần I tập trung trao đổi về cách giới trẻ tiếp cận lịch sử và di sản trong bối cảnh hiện nay; những rào cản khi khai thác đề tài lịch sử - giáo dục bằng điện ảnh; vai trò của các nền tảng số trong việc đưa nội dung gắn với giáo dục di sản đến gần công chúng trẻ. Câu hỏi đặt ra không chỉ là người trẻ có quan tâm đến di sản hay không, làm thế nào để khuyến khích người trẻ không chỉ quan sát di sản mà muốn kể lại di sản một cách thành công bằng ngôn ngữ điện ảnh.

Phần II là cuộc trao đổi về các yêu cầu, nguyên tắc và giới hạn khi quay phim tại di tích lịch sử và di sản văn hóa, trong đó có Văn Miếu - Quốc Tử Giám; các giải pháp kỹ thuật, mỹ thuật, tổ chức sản xuất; kinh nghiệm thực tiễn trong nước và một số mô hình quốc tế có thể tham chiếu. Mục tiêu là tìm kiếm sự hiểu biết và phối hợp tốt hơn giữa người làm phim và người làm bảo tồn, để di sản vừa được gìn giữ, vừa có cơ hội tiếp cận công chúng thông qua những hình thức sáng tạo mới.

Phần III tập trung thảo luận tiềm năng khai thác di sản như một nguồn tài nguyên nội dung cho điện ảnh; khả năng kết nối điện ảnh với du lịch văn hóa và các ngành công nghiệp sáng tạo; đồng thời đặt ra câu chuyện về môi trường sản xuất, cơ chế hỗ trợ và vai trò chủ động của địa phương. Sự tham gia của đại diện Hà Nội và Ninh Bình mang đến những góc nhìn thực tiễn về cách địa phương có thể khai thác lợi thế di sản, cảnh quan và nguồn lực sáng tạo một cách có trách nhiệm.

Điện ảnh đã làm cho di sản đi vào đời sống đương đại, mở ra những cách nhìn mới và trở thành chất liệu cho sáng tác

Phát biểu tại Tọa đàm, TS Ngô Phương Lan - Chủ tịch Hiệp hội Xúc tiến phát triển Điện Ảnh Việt Nam cho biết, Chủ đề của Tọa đàm hôm nay đặt ra mối liên hệ đáng suy nghĩ: Làm thế nào để những giá trị được trao truyền từ quá khứ có thể trở thành nguồn cảm hứng cho sáng tạo hôm nay và tạo ra những giá trị mới cho tương lai?

Đây cũng chính là ý tưởng xuyên suốt trong các hoạt động kỷ niệm 950 năm Văn Miếu - Quốc Tử Giám do Hiệp hội Xúc tiến phát triển Điện ảnh Việt Nam phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội, Trung tâm Hoạt động văn hóa khoa học Văn Miếu-Quốc Tử Giám tổ chức thực hiện trong năm 2026.

Theo TS. Ngô Phương Lan, với lợi thế đặc biệt của loại hình nghệ thuật được hình thành bởi kỹ thuật và công nghệ, với ngôn ngữ đặc thù của hình ảnh chuyển động, điện ảnh tiếp cận nguồn tri thức của dân tộc nói riêng và nhân loại nói chung một cách hết sức riêng biệt. Không chỉ ghi lại hay minh họa di sản, điện ảnh có thể khơi mở những câu chuyện, tái hiện ký ức, làm sống động những giá trị tưởng như đã quen thuộc và đưa chúng đến với công chúng bằng một cách nhìn mới. Nói một cách khác, điện ảnh đã làm cho di sản đi vào đời sống đương đại, mở ra những cách nhìn mới và trở thành chất liệu cho sáng tác. Để làm được điều đó, chúng ta cần những tài năng và có một môi trường sáng tạo thuận lợi.

Chính vì vậy, TS. Ngô Phương Lan cho rằng, ươm mầm tài năng và phát triển công nghiệp sáng tạo là hai vấn đề mang tính kết nối. Vai trò của người sáng tạo, đặc biệt là thế hệ trẻ, trở nên rất quan trọng. Từ truyền thống trọng hiền tài, trọng tri thức của dân tộc, chúng ta đặt ra câu hỏi về việc phát hiện, khuyến khích và tạo cơ hội cho những tài năng mới.

Ở góc độ ngành công nghiệp nội dung, tài năng và thị trường cũng không thể tách rời. Có tài năng mới có tác phẩm tốt; có tác phẩm tốt mới tạo được công chúng; có công chúng mới hình thành thị trường; và chỉ khi các yếu tố ấy được kết nối trong một hệ sinh thái sáng tạo thì công nghiệp điện ảnh mới có thể phát triển bền vững.

"Do đó, điều chúng ta cần trao đổi hôm nay không chỉ là làm thế nào để đưa di sản lên màn ảnh, mà rộng hơn: làm thế nào để di sản trở thành nguồn lực cho sáng tạo? Làm thế nào những sáng tạo đó có thể đi vào đời sống, tiếp cận công chúng, tạo ra giá trị văn hóa, xã hội, kinh tế và có thể trở thành một phần của đời sống công nghiệp văn hóa Việt Nam?", TS. Ngô Phương Lan nói.

Phát triển điện ảnh phải gắn với việc khai thác có trách nhiệm nguồn tài nguyên văn hóa của dân tộc

Thứ trưởng Bộ VHTTDL Tạ Quang Đông nhấn mạnh chủ đề của Tọa đàm có ý nghĩa thiết thực trong bối cảnh Đảng và Nhà nước đang đặt ra những yêu cầu mới đối với sự nghiệp phát triển văn hóa. Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã xác định văn hóa và con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh, động lực và trụ cột của phát triển bền vững; đồng thời đặt yêu cầu phát triển mạnh các ngành công nghiệp văn hóa, xây dựng hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực văn hóa.

Theo Thứ trưởng Tạ Quang Đông, đối với điện ảnh, yêu cầu có tính lâu dài đó là cần phải đặt tài năng và sức sáng tạo của con người ở vị trí trung tâm; cần chuyển từ tư duy chủ yếu đào tạo người làm nghề sang chú trọng hơn việc phát hiện và phát triển tài năng sáng tạo. Một nền điện ảnh muốn có những tác phẩm có giá trị và sức cạnh tranh quốc tế phải bắt đầu từ kịch bản, từ người viết, người đạo diễn, nhà sản xuất và cả một đội ngũ chuyên môn được đào tạo bài bản, có tư duy mới và khả năng làm việc trong môi trường quốc tế.

Thứ trưởng Tạ Quang Đông cho rằng, việc phát triển điện ảnh phải gắn với việc khai thác có trách nhiệm nguồn tài nguyên văn hóa của dân tộc. Di sản không chỉ là đối tượng cần bảo tồn mà còn là nguồn lực để sáng tạo những giá trị mới. Nghị quyết 80 đặt yêu cầu nhận diện đầy đủ, khai thác hiệu quả tài nguyên văn hóa, lấy di sản làm trung tâm và hướng tới bảo tồn, phát huy, phát triển bền vững các giá trị văn hóa. Đây là một định hướng rất đáng chú ý đối với điện ảnh.

Tuy nhiên, khai thác di sản thông qua điện ảnh đòi hỏi sự hiểu biết, tôn trọng tính xác thực và trách nhiệm đối với lịch sử, văn hóa. Sáng tạo không đối lập với bảo tồn; ngược lại, sáng tạo có trách nhiệm có thể làm cho di sản được nhận thức sâu hơn và có đời sống mới trong xã hội đương đại.

Thứ trưởng Tạ Quang Đông khẳng định, với vai trò là cơ quan quản lý nhà nước về điện ảnh, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch sẽ tiếp tục quan tâm hoàn thiện cơ chế, chính sách để tạo môi trường thuận lợi cho sáng tạo, phát triển nguồn nhân lực và thúc đẩy điện ảnh tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị của công nghiệp văn hóa.

Thông qua cuộc đối thoại giữa nhà nghiên cứu, nghệ sĩ điện ảnh, nhà sản xuất, nhà quay phim, đơn vị quản lý di sản, đại diện địa phương, tọa đàm hướng tới việc tìm kiếm những cách tiếp cận thực chất hơn để di sản không chỉ được gìn giữ, mà tiếp tục trở thành nguồn cảm hứng cho sáng tạo, nuôi dưỡng tài năng và tham gia vào sự phát triển của công nghiệp văn hóa trong đời sống đương đại.

Diệp Anh