'Doanh nghiệp một người': Cú hích chính sách cho làn sóng khởi nghiệp số

Nghị quyết số 86/NQ-CP ngày 5/4/2026 của Chính phủ ban hành Chiến lược quốc gia về khởi nghiệp sáng tạo đã lần đầu tiên đặt vấn đề thí điểm mô hình "doanh nghiệp một người" (One-Person Company – OPC), nhằm đưa khởi nghiệp trở thành cơ hội thực tế với mọi người dân, thay vì chỉ dành cho một nhóm nhỏ doanh nghiệp có điều kiện.

Lời giải cho bài toán việc làm và năng động kinh tế

Doanh nghiệp một người (solopreneur hay One-Person Company – OPC) là mô hình doanh nghiệp do một cá nhân duy nhất sở hữu và vận hành chuyên nghiệp trên môi trường số. Thực chất, đây là bước “chính thức hóa” lực lượng kinh tế đang hoạt động trong khu vực phi chính thức như hộ kinh doanh cá thể, người bán hàng online, freelancer hay lao động tự do, đưa họ trở thành các thực thể có tư cách pháp lý minh bạch.

Tuy nhiên, theo đại diện Cục Khởi nghiệp và doanh nghiệp công nghệ (Bộ KH&CN), cần nhấn mạnh rằng “doanh nghiệp một người” không đơn thuần là phiên bản “nâng cấp” của freelancer, mà là một mô hình tổ chức mới – nơi cá nhân vận hành như một doanh nghiệp với đầy đủ tư cách pháp lý, quy trình và hệ thống.

Điểm khác biệt cốt lõi của mô hình này nằm ở công nghệ. Với sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo (AI) và các nền tảng số, một cá nhân có thể đảm nhiệm hiệu quả toàn bộ các chức năng từ kế toán, marketing đến bán hàng – những công việc trước đây cần cả một bộ máy cồng kềnh.

Mô hình này không chỉ mở ra một phương thức kinh doanh mới, mà còn đánh dấu bước chuyển từ kinh tế cá thể sang hình thái “doanh nhân số”, nơi mỗi cá nhân có thể trở thành một chủ thể kinh tế độc lập trong nền kinh tế số.

Ở góc độ vĩ mô, “doanh nghiệp một người” được xem là giải pháp đột phá để huy động rộng rãi người dân tham gia vào khu vực kinh tế chính thức, giúp cá nhân tự chủ thu nhập và tiếp cận đầy đủ các chính sách an sinh, tín dụng. 

Đối với Nhà nước, việc hình thành số lượng lớn doanh nghiệp loại hình này sẽ góp phần mở rộng cơ sở thuế theo hướng bền vững, đồng thời giảm chi phí quản lý nhờ ứng dụng quản trị điện tử và dữ liệu thời gian thực. Quan trọng hơn, mô hình này có thể kích hoạt tinh thần khởi nghiệp trên diện rộng, thúc đẩy đổi mới sáng tạo từ cơ sở và hình thành một nền kinh tế số bao trùm, linh hoạt.

Không chỉ mang ý nghĩa đổi mới mô hình kinh doanh, “doanh nghiệp một người” còn gắn với bài toán lớn về việc làm và năng động kinh tế. Theo ông Phạm Đức Nghiệm, Phó Cục trưởng Cục Khởi nghiệp và doanh nghiệp công nghệ, một nền kinh tế năng động thường đạt tỉ lệ khoảng 30 người dân/1 doanh nghiệp; nếu trên 60 người/1 doanh nghiệp, nguy cơ thiếu việc làm sẽ gia tăng.

Trong khi đó, Việt Nam hiện ở mức hơn 100 người dân mới có một doanh nghiệp – cho thấy dư địa rất lớn để mở rộng lực lượng doanh nghiệp. Việc phát triển mô hình “doanh nghiệp một người” vì vậy được kỳ vọng sẽ nhanh chóng gia tăng số lượng doanh nghiệp, tạo thêm cơ hội việc làm và khai thác hiệu quả năng lực sáng tạo của từng cá nhân trong nền kinh tế số.

Xây dựng Đề án phát triển mô hình "doanh nghiệp một người"

Dù Nghị quyết số 86/NQ-CP không đặt chỉ tiêu riêng cho mô hình này, Bộ KH&CN xác định "doanh nghiệp một người" là một nhiệm vụ trọng tâm nhằm chuyên nghiệp hóa khu vực kinh tế cá thể và thúc đẩy kinh tế số và đặt mục tiêu hình thành khoảng một triệu "doanh nghiệp một người" đến năm 2030.

Để hiện thực hóa mô hình này, Bộ KH&CN sẽ phối hợp chặt chẽ với Bộ Tài chính xây dựng Đề án phát triển "doanh nghiệp một người", trong đó trọng tâm là thiết kế hệ thống thuế và kế toán theo hướng tối giản, nhằm giảm tối đa chi phí tuân thủ cho cá nhân khởi nghiệp.

Mục tiêu là tạo ra một môi trường kinh doanh "dễ gia nhập – dễ vận hành – dễ tuân thủ", đặc biệt phù hợp với những người lần đầu bước vào thị trường.

Cùng với với đó, hạ tầng số được xác định là nền tảng cốt lõi. Các nền tảng số hỗ trợ kinh doanh như kế toán, thuế, quản lý tài chính, quản trị nhân sự sẽ được phát triển đồng bộ, giúp cá nhân có thể vận hành doanh nghiệp ngay trên môi trường số.

Đáng chú ý, các hệ thống trợ lý ảo pháp lý sẽ được triển khai đến tận cấp xã, giúp người dân tiếp cận thông tin và thực hiện thủ tục một cách thuận tiện. Đây được xem là bước đi quan trọng để "bình dân hóa" khởi nghiệp.

Không dừng lại ở chính sách và công nghệ, việc xây dựng hệ sinh thái khởi nghiệp đồng bộ được xác định là điều kiện then chốt. Các mô hình thí điểm sẽ được triển khai tại Hà Nội, TPHCM và Đà Nẵng trước khi nhân rộng trên toàn quốc.

Mạng lưới vườn ươm theo chuyên ngành cùng với tối thiểu 300 không gian khởi nghiệp gắn với các trung tâm đổi mới sáng tạo sẽ được hình thành, tạo môi trường hỗ trợ về công nghệ, kỹ thuật và tri thức cho cá nhân khởi nghiệp.

Trong lĩnh vực tài chính, các cơ chế như sàn giao dịch chứng khoán dành riêng cho doanh nghiệp khởi nghiệp hay chứng khoán hóa tài sản trí tuệ đang được nghiên cứu, mở ra kênh huy động nguồn lực mới.

Cùng với đó, các chương trình truyền thông sẽ được đẩy mạnh để lan tỏa văn hóa khởi nghiệp, chuyển đổi nhận thức từ "rủi ro" sang "cơ hội", khuyến khích người dân chủ động tham gia vào nền kinh tế số.

Thực tế, tại Việt Nam đã xuất hiện ngày càng nhiều cá nhân hoạt động độc lập trong các lĩnh vực như tư vấn, thiết kế, công nghệ… theo mô hình tương tự "doanh nghiệp một người". Tuy nhiên, việc thiếu khung pháp lý và cơ chế hỗ trợ khiến tiềm năng của lực lượng này chưa được khai thác đầy đủ.

Việc phát triển mô hình "doanh nghiệp một người" không chỉ giúp hợp pháp hóa hoạt động kinh doanh, mà còn mở ra một thế hệ doanh nhân mới – những cá nhân linh hoạt, sáng tạo và làm chủ công nghệ.

Trong kỷ nguyên số, khi ranh giới giữa cá nhân và doanh nghiệp ngày càng mờ nhạt, "doanh nghiệp một người" không chỉ là một mô hình kinh doanh, mà có thể trở thành nền tảng phổ cập doanh nhân trong xã hội – nơi mỗi người dân đều có cơ hội tham gia, sáng tạo và đóng góp trực tiếp vào tăng trưởng kinh tế.

Thu Giang