Đổi mới sáng tạo bắt đầu từ những câu hỏi mới

Bắt đầu từ cách đặt câu hỏi

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cho rằng khi nói đến đổi mới sáng tạo, nhiều người thường nghĩ đến những phát minh, công nghệ hiện đại hay doanh nghiệp khởi nghiệp.

Tuy nhiên, khởi nguồn của những thay đổi đó là tư duy đổi mới - khả năng nhìn một vấn đề quen thuộc bằng góc nhìn mới, đặt câu hỏi trước những điều tưởng như hiển nhiên và tìm cách biến ý tưởng thành giá trị thực tế.

Theo Bộ trưởng, tư duy lối mòn thường bắt đầu bằng những câu nói như “trước nay vẫn làm như vậy”, “chưa có tiền lệ” hay “hãy chờ đủ điều kiện”. Ngược lại, tư duy đổi mới bắt đầu bằng những câu hỏi: Có cách nào tốt hơn? Cần tạo ra điều kiện gì? Có thể bắt đầu từ đâu?

Từ thực tiễn khởi nghiệp, câu chuyện của nhà sáng lập và Giám đốc Awake Drive Trần Văn Lực, cho thấy khoảng cách giữa một ý tưởng tốt và một sản phẩm được thị trường chấp nhận không hề ngắn.

Năm 2022, Awake Drive bắt đầu từ bài toán phát hiện sớm tình trạng buồn ngủ của tài xế. Nhóm lựa chọn hướng đi khó khi kết hợp công nghệ sóng não với trí tuệ nhân tạo để phát triển thiết bị đeo tai có khả năng nhận biết trạng thái buồn ngủ.

Tuy nhiên, quá trình phát triển sản phẩm cho thấy nhiều thách thức: Có thử nghiệm tưởng đã thành công nhưng phải làm lại từ đầu; dữ liệu tưởng ổn định nhưng chỉ một nhiễu nhỏ cũng có thể làm thay đổi kết quả.

Theo anh Trần Văn Lực, nhóm nhận diện ba khoảng cách lớn: Khoảng cách kỹ thuật giữa ý tưởng và sản phẩm phần cứng; khoảng cách thị trường khi sản phẩm cần bằng chứng, kiểm định và sự tin cậy và khoảng cách vận hành khi một đội ngũ trẻ phải đồng thời xử lý nghiên cứu, phát triển sản phẩm với các vấn đề pháp lý, tài chính, kế toán, thuế.

Đầu năm 2026, Awake Drive dừng hoạt động. Nhưng từ thất bại này, Trần Văn Lực cho rằng người trẻ có thể rút ra bài học: Đổi mới sáng tạo không chỉ cần ý tưởng tốt mà còn cần năng lực đi hết hành trình sau ý tưởng; phải bắt đầu từ vấn đề thật của người dùng, nhanh chóng tạo phiên bản đầu tiên để học từ thực tế và tìm kiếm đối tác ngay từ đầu.

Không dừng ở phòng thí nghiệm

Câu chuyện của ngành bán dẫn cũng cho thấy một công nghệ chỉ thực sự tạo ra giá trị khi đi được đến sản phẩm và khách hàng.

Ông Tạ Hồng Phúc, Phó Tổng Giám đốc Hyphen Deux cho biết với ngành bán dẫn, tape-out - hoàn tất thiết kế để chuyển sang chế tạo - mới chỉ là điểm bắt đầu. Sau đó còn các bước chế tạo, đóng gói, kiểm thử, tích hợp lên bo mạch, vận hành thực tế, hoàn thiện phần mềm và quan trọng nhất là được khách hàng sử dụng.

Vì vậy, năng lực bán dẫn không nên chỉ được đo bằng số chip được thiết kế hay số dự án hoàn thành tape-out, mà cần nhìn vào số sản phẩm thực tế sử dụng chip Việt Nam, số kỹ sư làm chủ chu trình và số khách hàng tiếp tục đặt hàng.

Để đi hết hành trình đó, doanh nghiệp cần hạ tầng thiết kế, chế tạo, đóng gói, kiểm thử, đội ngũ có kinh nghiệm, nguồn lực dài hạn và khách hàng cùng tham gia thử nghiệm.

Đây cũng là yêu cầu đối với hệ sinh thái đổi mới sáng tạo: Chính sách hỗ trợ không thể chỉ tập trung vào khâu hình thành ý tưởng hay nghiên cứu mà phải kéo dài đến thử nghiệm, hoàn thiện sản phẩm và thương mại hóa.

Từ câu chuyện của Awake Drive, Trần Văn Lực cho rằng điều người trẻ cần không nhất thiết là nguồn đầu tư lớn hay một phòng lab đầy đủ, mà trước hết là cơ hội được thử sức với những bài toán thực tế, được trình bày giải pháp và được đánh giá công bằng.

Các bài toán từ Nhà nước, bộ, ngành, trường đại học và doanh nghiệp cần mở rộng hơn cho các nhóm trẻ để họ có thể tiếp cận vấn đề, phản biện, thử nghiệm và được phép sai trong phạm vi cho phép. Cùng với đó là khả năng tiếp cận không gian thử nghiệm, hạ tầng kiểm định dùng chung, “khách hàng đầu tiên” và các thủ tục pháp lý, kế toán, thuế phù hợp hơn với doanh nghiệp giai đoạn đầu.

Theo Bộ trưởng Vũ Hải Quân, một người trẻ có ý tưởng cần có người hướng dẫn; nhóm nghiên cứu có công nghệ cần được kết nối với doanh nghiệp; doanh nghiệp có sản phẩm mới cần cơ hội thử nghiệm và tiếp cận thị trường.

Đây chính là nền tảng để hình thành một quốc gia đổi mới sáng tạo: không chỉ có những cá nhân dám nghĩ khác mà còn có hệ sinh thái đủ khả năng biến ý tưởng thành sản phẩm và giá trị.

Từ năng lực sản xuất đến năng lực tạo giá trị

Kinh nghiệm Singapore được ông Edward Lim, Giám đốc Quốc gia NUSX, Đại học Quốc gia Singapore chia sẻ cho thấy hệ sinh thái đổi mới sáng tạo không thể hình thành từ một chương trình riêng lẻ. Nhân tài, cơ chế hỗ trợ và nguồn vốn cần được kết nối thành một hành trình liên tục từ nghiên cứu đến thị trường.

Điểm đáng chú ý không chỉ nằm ở quy mô đầu tư công mà ở khả năng sử dụng nguồn lực này như chất xúc tác để giảm rủi ro, đồng thời huy động thêm nguồn lực nghiên cứu, phát triển từ khu vực tư nhân.

Từ đó, Việt Nam có thể thúc đẩy luân chuyển nhân tài, xây dựng hệ thống hỗ trợ liền mạch từ ý tưởng, thử nghiệm đến khách hàng và sử dụng vốn công để tạo thêm động lực cho khu vực tư nhân tham gia đổi mới sáng tạo.

Một yêu cầu khác được đặt ra là chuyển nền tảng sản xuất công nghệ cao hiện có thành năng lực nghiên cứu, làm chủ công nghệ và tạo ra sản phẩm có giá trị cao hơn.

Ông Na Ki Hong, Tổng Giám đốc Samsung Việt Nam cho rằng vai trò của doanh nghiệp FDI không chỉ được nhìn qua quy mô nhà máy hay kim ngạch xuất khẩu mà còn ở khả năng góp phần hình thành năng lực công nghệ trong nước. 

Theo ông, “chương tiếp theo” của Việt Nam cần có nhiều kỹ sư Việt Nam hơn tham gia các nhiệm vụ R&D cốt lõi, nhiều doanh nghiệp Việt Nam hơn làm chủ dữ liệu, quy trình và tiêu chuẩn, qua đó tạo ra và lưu giữ nhiều giá trị công nghệ hơn trong nền kinh tế.

Những câu chuyện tại Ngày hội Đổi mới sáng tạo Quốc gia 2026 cho thấy đổi mới sáng tạo không phải là một đích đến đơn lẻ mà là quá trình liên tục đặt câu hỏi, thử nghiệm, chấp nhận thất bại, kết nối nguồn lực và đưa kết quả vào thực tế.

Theo Bộ trưởng Vũ Hải Quân, một quốc gia đổi mới được hình thành từ những con người biết đổi mới và những tổ chức tạo điều kiện cho đổi mới. Bộ KH&CN cũng phải bắt đầu từ chính mình: Đổi mới cách đặt hàng, tài trợ, đánh giá và hỗ trợ ứng dụng kết quả nghiên cứu; đưa chính sách đến gần hơn với nhu cầu thực tế; lấy hiệu quả phục vụ người dân, doanh nghiệp làm thước đo.

Thu Giang