Động lực cho xuất khẩu năm 2026: Hoàn thiện thể chế, chống gian lận xuất xứ

Năm 2025 ghi dấu một cột mốc quan trọng của hoạt động xuất nhập khẩu Việt Nam khi tổng kim ngạch đạt khoảng 930 tỷ USD, tăng 18,2% so với năm 2024, tương đương mức tăng tuyệt đối 143 tỷ USD. Trong đó, xuất khẩu duy trì đà tăng trưởng ở mức 17%, cao hơn nhiều nền kinh tế trong khu vực, vượt xa kế hoạch được giao và chỉ đứng sau mức tăng cao nhất trong giai đoạn 2021-2025.

Những con số này phần nào phản ánh nỗ lực phục hồi và mở rộng kinh tế sau giai đoạn chịu ảnh hưởng bởi dịch bệnh và gián đoạn chuỗi cung ứng. Nhưng khi bước sang năm 2026, doanh nghiệp và cơ quan quản lý đều biết rõ: kết quả của năm trước là tiền đề, còn mục tiêu đặt ra là một bài toán khó hơn.

Ông Trần Thanh Hải, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) cho biết, năm 2026, dự kiến tổng kim ngạch xuất khẩu sẽ tăng trên 8% so với năm 2025. Đồng thời, cán cân thương mại được kỳ vọng tiếp tục có xuất siêu ở mức trên 23 tỷ USD, tăng khoảng 15% so với năm trước. Đây là con số đầy thách thức trong bối cảnh một số thị trường mới xuất hiện rào cản kỹ thuật và yêu cầu tiêu chuẩn ngày càng cao.

Từ những mục tiêu đó, ngay trong những ngày đầu năm, Bộ Công Thương đã vạch ra nhiều nhiệm vụ liên quan đến hoàn thiện thể chế, tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp và phối hợp với các đối tác quốc tế nhằm tạo thuận lợi hơn cho hoạt động xuất khẩu trong năm tới.

Hoàn thiện khung pháp lý trong bối cảnh xuất khẩu tăng nhanh

Một trong những nhiệm vụ được đặt ra sớm nhất là việc tiếp tục hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến hoạt động xuất nhập khẩu. Theo kế hoạch của Cục Xuất nhập khẩu, trong năm 2026 sẽ tập trung xây dựng 4 nghị định: Nghị định quy định chi tiết một số điều và biện pháp để tổ chức, hướng dẫn thi hành Luật Quản lý ngoại thương; Nghị định quy định chi tiết một số điều và biện pháp để tổ chức, hướng dẫn thi hành Luật Quản lý ngoại thương về xuất xứ hàng hóa; Nghị định quy định tiêu chí xác định xuất xứ Việt Nam đối với hàng lưu thông trong nước và Nghị định về kinh doanh xuất, nhập khẩu gạo thay thế các văn bản hiện hành.

Cùng với đó, Cục Xuất nhập khẩu sẽ tổng hợp ý kiến từ các địa phương, cơ quan, đơn vị liên quan để báo cáo lãnh đạo Bộ phương án sửa đổi, bổ sung hoặc thay thế các thông tư không còn phù hợp. Việc rà soát này nhằm đảm bảo các quy định tương thích với diễn biến thị trường và phù hợp với thực tế hoạt động của doanh nghiệp.

Ông Hải cũng nêu rõ, ngoài việc xây dựng văn bản, Cục sẽ tham mưu, đề xuất các giải pháp thúc đẩy tăng trưởng xuất khẩu cao và bền vững. Một phần trong đó là việc phối hợp với các đơn vị liên quan để thúc đẩy phía Mexico bổ sung nhà máy sản xuất thép của Việt Nam vào danh sách nhà máy hợp lệ được xuất khẩu thép vào nước này.

Cùng với đó, Cục Xuất nhập khẩu tiếp tục phối hợp với các cục, vụ trong Bộ Công Thương rà soát, đánh giá việc thực thi cam kết của Việt Nam khi xuất khẩu hàng dệt may sang Mexico và trên cơ sở đó báo cáo lãnh đạo Bộ phương án sửa đổi, bổ sung hoặc thay thế văn bản quy phạm pháp luật hiện hành nếu cần.

Ngoài ra, hoạt động đàm phán mở cửa thị trường xuất khẩu và quy tắc xuất xứ hàng hóa trong các hiệp định thương mại tự do (FTA) mới cũng sẽ được Cục Xuất nhập khẩu tiếp tục chủ động tham gia. Các đàm phán nâng cấp FTA hiện có, cũng như Hiệp định thương mại đối ứng công bằng và cân bằng giữa Việt Nam và Hoa Kỳ, được kỳ vọng sẽ tạo thêm cơ hội cho doanh nghiệp xuất khẩu trong thời gian tới.

Siết quản lý xuất xứ

Bước sang năm 2026, một trong những nội dung nhận được sự quan tâm là quản lý xuất xứ hàng hóa. Đây không chỉ là điều kiện để doanh nghiệp tận dụng ưu đãi thuế quan trong các FTA, mà còn là yêu cầu ngày càng được các thị trường nhập khẩu giám sát chặt chẽ.

Bà Nguyễn Thảo Hiền, Phó Vụ trưởng Vụ Phát triển thị trường nước ngoài (Bộ Công Thương) cho rằng, môi trường thương mại quốc tế đang bất ổn với nhiều rào cản mới được dựng lên. Vì vậy, các đơn vị liên quan cần tăng cường phối hợp trong xây dựng cơ chế, chính sách xử lý chống chuyển tải bất hợp pháp và chống gian lận thương mại về nguồn gốc xuất xứ, nhất là với mặt hàng nông sản, thực phẩm, nhóm hàng đang chịu sự giám sát nghiêm ngặt từ nhiều thị trường.

Theo nội dung triển khai từ năm 2025, Bộ Công Thương xác định tăng cường quản lý nhà nước đối với lĩnh vực xuất xứ hàng hóa là nhiệm vụ trọng tâm. Cơ quan này đã phối hợp xây dựng và triển khai nhiều quy định, trong đó có Nghị định số 146/2025/NĐ-CP và Thông tư 38/2025/TT-BCT, 40/2025/TT-BCT, thay đổi cách thức phân cấp, phân quyền cho các địa phương trong quản lý xuất xứ. Các văn bản này có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, tạo cơ sở pháp lý để 22/34 Sở Công Thương tỉnh, thành phố thực hiện phân quyền, rút ngắn thời gian và giảm chi phí cho doanh nghiệp khi xin cấp Giấy chứng nhận xuất xứ (C/O).

So với trước đây, hệ thống cấp C/O cũng có điều chỉnh: Quyền cấp một số loại chứng nhận được thu hồi từ một số tổ chức và giao lại cho các Phòng Quản lý Xuất nhập khẩu khu vực nhằm thống nhất đầu mối. Sự điều chỉnh này vừa giúp các đơn vị địa phương chủ động hơn, vừa tăng tính kiểm soát trong quá trình cấp giấy.

Việc siết chặt quản lý xuất xứ còn gắn với các hoạt động cảnh báo rủi ro. Những mặt hàng có nguy cơ gian lận xuất xứ và bị áp dụng các biện pháp phòng vệ thương mại như gỗ dán, đồ nội thất, thép và đá nhân tạo được chú trọng theo dõi hơn. Cùng với đó, nhiều hội nghị, hội thảo và tập huấn về quy tắc xuất xứ trong các FTA được tổ chức nhằm giúp doanh nghiệp nắm rõ hơn các quy định, tăng khả năng tuân thủ và tận dụng ưu đãi thuế quan.

Bộ Công Thương cũng đang hoàn thiện dự thảo nghị định hướng dẫn thi hành Luật Quản lý ngoại thương về xuất xứ hàng hóa. Dự thảo này được rà soát, phối hợp cùng các bộ, ngành liên quan, trong đó có Bộ Công an, nhằm đảm bảo tính chặt chẽ, khả thi và phù hợp với thực tiễn.

Anh Thơ