Dự báo nguy cơ số ca mắc mới ung thư tăng mạnh, WHO kêu gọi hành động khẩn cấp

Hiện mỗi năm thế giới ghi nhận khoảng 20,6 triệu ca mắc mới ung thư và gần 10 triệu ca tử vong, khiến ung thư tiếp tục là nguyên nhân gây tử vong đứng thứ hai toàn cầu, chỉ sau các bệnh tim mạch. WHO cảnh báo, nếu không có hành động khẩn cấp, số ca mắc mới hằng năm có thể tăng lên gần 35 triệu vào năm 2050.

Theo WHO, để ngăn chặn đà gia tăng số ca mắc ung thư, các chính sách về ung thư cần lấy người bệnh làm trung tâm và xuất phát từ nhu cầu thực tế của người bệnh cũng như cộng đồng bị ảnh hưởng.

Bất bình đẳng trong tiếp cận dịch vụ y tế vẫn rất lớn

Báo cáo Tình trạng ung thư toàn cầu 2026, do WHO và Cơ quan Nghiên cứu ung thư quốc tế (IARC) phối hợp xây dựng, cho thấy những tiến triển trong cam kết chính trị, phòng ngừa ung thư, đặc biệt thông qua kiểm soát thuốc lá và các chương trình tiêm chủng, cũng như đầu tư cho điều trị.

Tuy nhiên, báo cáo cho thấy khoảng cách trong tiếp cận các dịch vụ phòng ngừa, chẩn đoán, điều trị và chăm sóc hỗ trợ vẫn tiếp tục gia tăng.

Tại các nước thu nhập cao, tỉ lệ sống sau 5 năm của phụ nữ mắc ung thư vú đạt 87%, trong khi ở các nước thu nhập thấp chỉ khoảng 42%. Hiện chưa đến 1/3 số quốc gia đưa dịch vụ chăm sóc ung thư vào chương trình bao phủ chăm sóc sức khỏe toàn dân.

Tổng Giám đốc WHO Tedros Adhanom Ghebreyesus nhấn mạnh, cơ hội sống của người mắc ung thư không nên phụ thuộc vào nơi họ sinh ra hay mức thu nhập. Theo ông, những bất bình đẳng hiện nay là hệ quả của các lựa chọn chính sách và hoàn toàn có thể được khắc phục bằng những hành động mạnh mẽ, đồng bộ hơn.

WHO cho biết, ngoài những tác động đối với sức khỏe, ung thư còn là một trong những thách thức lớn nhất về tài chính và xã hội mà các gia đình phải đối mặt. Cuộc khảo sát đầu tiên của WHO đối với những người bị ảnh hưởng bởi ung thư cho thấy ít nhất 45% gặp khó khăn về tài chính, hơn một nửa đối mặt với các vấn đề về sức khỏe tâm thần và gần như tất cả người chăm sóc đều chịu áp lực lớn.

Gần 40% ca ung thư có thể phòng ngừa

Năm 2024, châu Á chiếm hơn một nửa số ca mắc và tử vong do ung thư trên toàn cầu. Trong khi đó, châu Âu ghi nhận tỉ lệ mắc và tử vong do ung thư ở mức cao so với quy mô dân số, với 21% số ca mắc và 20% số ca tử vong toàn cầu dù chỉ chiếm khoảng 9% dân số thế giới. Ngược lại, nhiều quốc gia ở châu Phi và một số khu vực của châu Á có tỉ lệ mắc thấp hơn nhưng tỉ lệ tử vong vẫn ở mức cao.

Ung thư phổi vẫn là nguyên nhân gây tử vong do ung thư hàng đầu trên thế giới. Ở nam giới, ung thư phổi, tuyến tiền liệt và đại trực tràng phổ biến nhất; ở nữ giới là ung thư vú, phổi và đại trực tràng.

WHO ước tính gần 40% số ca ung thư liên quan đến các yếu tố nguy cơ có thể kiểm soát, như thuốc lá, rượu, béo phì, ít vận động và các bệnh nhiễm trùng, cho thấy vai trò đặc biệt quan trọng của công tác phòng ngừa.

Giám đốc IARC Elisabete Weiderpass cho rằng mặc dù nhiều quốc gia đã giảm được tỉ lệ mắc một số loại ung thư nhờ các chính sách phòng ngừa, tiến độ nhìn chung vẫn còn quá chậm. Theo bà, mô hình bệnh ung thư đang thay đổi và ngày càng chịu tác động của tình trạng béo phì gia tăng, lối sống ít vận động, chế độ ăn uống không lành mạnh và ô nhiễm không khí. 

Tiến bộ chưa đủ để thu hẹp khoảng cách

Báo cáo ghi nhận nhiều kết quả tích cực như tỉ lệ sử dụng thuốc lá đã giảm 27% kể từ năm 2010; các loại ung thư liên quan đến nhiễm trùng cũng giảm nhờ mở rộng tiêm chủng và cải thiện điều kiện nước sạch, vệ sinh và kiểm soát nhiễm khuẩn.

Đến nay, 82% quốc gia đã ban hành kế hoạch quốc gia về kiểm soát ung thư, tăng từ 50% vào năm 2010. Ở các nước thu nhập cao, phần lớn ca ung thư vú được phát hiện sớm và 74% phụ nữ được sàng lọc ung thư cổ tử cung. Hoạt động nghiên cứu cũng phát triển nhanh, với số lượng thử nghiệm lâm sàng tăng trung bình 7,3% mỗi năm trong giai đoạn 2005-2021.

Tuy nhiên, theo WHO, những tiến bộ này vẫn chưa mang lại những thay đổi đủ nhanh để cứu sống nhiều người bệnh hơn. Một trong những rào cản lớn là khả năng tiếp cận thuốc điều trị ung thư thiết yếu vẫn rất hạn chế. Tại các nước thu nhập thấp và trung bình thấp, tỉ lệ sẵn có của 20 loại thuốc điều trị ung thư ưu tiên chỉ đạt 9-54%, thấp hơn nhiều so với mức 68-94% ở các nước thu nhập cao.

WHO kêu gọi các quốc gia đẩy mạnh đầu tư cho phòng, chống ung thư, xây dựng hệ thống chăm sóc lấy người bệnh làm trung tâm và bảo đảm mọi người được tiếp cận công bằng với các dịch vụ và tiến bộ trong điều trị. Theo WHO, gánh nặng ung thư mà các thế hệ tương lai phải đối mặt sẽ phụ thuộc vào những quyết định và hành động được thực hiện từ hôm nay. Việc kiên trì đầu tư, lấy người bệnh làm trung tâm và bảo đảm công bằng trong chăm sóc sức khỏe sẽ góp phần giảm gánh nặng ung thư và cải thiện kết quả điều trị trên toàn cầu.

An Bình