Dự thảo Nghị định xăng dầu mới: Giảm trung gian, tăng quyền tự chủ cho doanh nghiệp

Dự thảo Nghị định về kinh doanh xăng dầu đã được Bộ Công Thương xây dựng trong khoảng hai năm. Đây là nghị định có tác động sâu rộng đến đời sống người dân, hoạt động sản xuất, kinh doanh và xã hội. Hiện Bộ Công Thương đang tiếp tục lấy ý kiến các đối tượng liên quan để hoàn thiện, trình Chính phủ.

Xung quanh nội dung của dự thảo, ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương), đã có cuộc trao đổi với Báo điện tử Chính phủ về những thay đổi quan trọng này cũng như các giải pháp bảo đảm cạnh tranh, minh bạch và ổn định nguồn cung xăng dầu.

Thưa ông, Dự thảo Nghị định mới về kinh doanh xăng dầu đang được Bộ Công Thương hoàn thiện có những thay đổi căn bản nào so với cơ chế hiện hành, đặc biệt về tổ chức hệ thống phân phối, cơ chế giá và quyền chủ động của doanh nghiệp?

Ông Trần Hữu Linh: Điểm căn bản của Dự thảo Nghị định mới là đổi mới phương thức quản lý thị trường xăng dầu theo hướng thị trường hơn, tinh gọn hệ thống phân phối và tăng quyền chủ động của doanh nghiệp đi đôi với trách nhiệm, minh bạch và sự giám sát của Nhà nước.

Về tổ chức thị trường, Dự thảo tái cấu trúc hệ thống theo hướng giảm các tầng nấc trung gian không cần thiết, làm rõ vai trò và trách nhiệm của từng chủ thể từ tạo nguồn, đầu mối đến phân phối. Đối với thương nhân đầu mối, yêu cầu được đặt ra theo hướng phải có năng lực thực chất về tạo nguồn, hạ tầng và hệ thống phân phối, tương xứng với trách nhiệm bảo đảm nguồn cung. Đối với khâu phân phối, Dự thảo đơn giản hóa điều kiện, thủ tục hành chính, đồng thời tăng trách nhiệm về nguồn hàng, truy xuất nguồn gốc và kết nối, chia sẻ dữ liệu với cơ quan quản lý nhà nước.

Về cơ chế giá, thay đổi quan trọng là chuyển từ cơ chế Nhà nước công bố giá cơ sở và điều hành giá theo chu kỳ sang cơ chế doanh nghiệp chủ động quyết định giá trên cơ sở các nguyên tắc và phương pháp xác định giá được quy định. Doanh nghiệp phải công bố, kê khai giá, lưu giữ hồ sơ, chịu trách nhiệm và giải trình về các yếu tố hình thành giá; cơ quan quản lý nhà nước thực hiện kiểm tra, giám sát và áp dụng các biện pháp bình ổn theo pháp luật về giá khi cần thiết.

Tinh thần xuyên suốt là trao quyền nhiều hơn cho doanh nghiệp để thị trường vận hành theo tín hiệu cung - cầu và cạnh tranh, nhưng quyền chủ động phải đi cùng trách nhiệm. Doanh nghiệp được chủ động hơn về tổ chức kinh doanh và quyết định giá, đồng thời phải hoạt động trong môi trường cạnh tranh, công khai, minh bạch, có trách nhiệm giải trình và chịu sự kiểm tra, giám sát của cơ quan quản lý nhà nước.

Qua đó, Nhà nước chuyển dần từ can thiệp trực tiếp vào hoạt động kinh doanh sang thiết lập "luật chơi", giám sát việc tuân thủ và can thiệp khi cần thiết, hướng tới một thị trường xăng dầu cạnh tranh, minh bạch, hiệu quả, đồng thời bảo đảm an ninh năng lượng, ổn định nguồn cung và quyền lợi của người tiêu dùng.

Giảm trung gian nhưng không giảm cạnh tranh

Bộ Công Thương xác định một trong những định hướng của dự thảo Nghị định mới là giảm các khâu trung gian không cần thiết. Xin ông cho biết cụ thể hệ thống phân phối xăng dầu sẽ được tổ chức lại theo hướng nào và việc này được kỳ vọng mang lại thay đổi gì cho thị trường?

Ông Trần Hữu Linh: Việc giảm các khâu trung gian không cần thiết là một trong những nội dung trọng tâm của việc tái cấu trúc thị trường xăng dầu. Mục tiêu không đơn thuần là giảm số lượng doanh nghiệp tham gia thị trường, mà là tinh gọn các tầng nấc phân phối, làm rõ chức năng và trách nhiệm của từng chủ thể, đồng thời để dòng hàng và trách nhiệm về nguồn cung được minh bạch hơn.

Theo Dự thảo, hệ thống được tổ chức lại theo hướng từ khâu tạo nguồn – thương nhân đầu mối - thương nhân phân phối – người tiêu dùng. Các loại hình đại lý bán lẻ, thương nhân nhận quyền bán lẻ và thương nhân phân phối hiện nay được tổ chức lại thành thương nhân phân phối xăng dầu. Đồng thời, Dự thảo bãi bỏ thủ tục cấp Giấy xác nhận đủ điều kiện làm thương nhân phân phối, tăng quyền chủ động kinh doanh và chuyển trọng tâm quản lý sang hậu kiểm, minh bạch nguồn hàng và dữ liệu.

Đối với thương nhân phân phối, việc được chủ động lựa chọn nguồn mua, tổ chức phân phối và quyết định giá phải gắn với giao nhận hàng hóa thực tế, truy xuất được nguồn gốc, trách nhiệm về nguồn hàng và nghĩa vụ cung cấp dữ liệu cho cơ quan quản lý. Mục tiêu là bảo đảm tính linh hoạt và cạnh tranh của thị trường nhưng hạn chế việc mua bán qua nhiều tầng nấc chỉ làm tăng chi phí mà không tạo thêm giá trị cho chuỗi cung ứng.

Việc tái cấu trúc này được kỳ vọng sẽ làm cho chuỗi cung ứng ngắn hơn, minh bạch hơn và cạnh tranh hơn, giảm các chi phí trung gian không cần thiết và tạo thêm dư địa để doanh nghiệp cạnh tranh về giá và chất lượng dịch vụ. Đồng thời, trách nhiệm bảo đảm nguồn cung được xác định rõ hơn đối với thương nhân đầu mối, tương xứng với vai trò tạo nguồn và tổ chức hệ thống phân phối.

Tinh thần của dự thảo Nghị định mới là giảm trung gian nhưng không giảm cạnh tranh; đơn giản hóa thủ tục nhưng không buông lỏng quản lý. Nhà nước chuyển trọng tâm sang thiết lập các nguyên tắc của thị trường, quản lý bằng dữ liệu, tăng hậu kiểm và giám sát; doanh nghiệp được chủ động hơn nhưng phải chịu trách nhiệm rõ hơn về nguồn hàng và hoạt động kinh doanh của mình.

Tăng quyền lựa chọn nguồn hàng

Một vấn đề được doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp bán lẻ quan tâm, là quyền lựa chọn nguồn hàng và tính chủ động trong kinh doanh. Dự thảo lần này có những thay đổi gì để tăng tính cạnh tranh, đồng thời bảo đảm hài hòa lợi ích giữa thương nhân đầu mối, phân phối và bán lẻ?

Ông Trần Hữu Linh: Một trong những thay đổi quan trọng của Dự thảo là tăng quyền lựa chọn nguồn hàng và tính chủ động kinh doanh của thương nhân phân phối, qua đó thúc đẩy cạnh tranh trong toàn bộ chuỗi cung ứng xăng dầu.

Theo mô hình mới, các loại hình thương nhân phân phối, đại lý bán lẻ và thương nhân nhận quyền bán lẻ hiện nay được tổ chức lại thành thương nhân phân phối xăng dầu. Doanh nghiệp được chủ động lựa chọn hình thức kinh doanh và nguồn cung phù hợp theo quy định. Điều này tạo thêm cạnh tranh giữa các nhà cung cấp về giá, điều kiện thương mại và chất lượng dịch vụ, đồng thời giảm sự phụ thuộc của doanh nghiệp vào một nguồn cung duy nhất.

Tuy nhiên, quyền chủ động phải đi cùng trách nhiệm. Nguồn hàng phải hợp pháp, có giao nhận thực tế, hóa đơn, chứng từ và truy xuất được nguồn gốc; doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm về hoạt động kinh doanh của mình và thực hiện các nghĩa vụ về thông tin, dữ liệu theo quy định.

Mục tiêu là tạo lập một thị trường trong đó thương nhân đầu mối có năng lực và trách nhiệm về nguồn cung, thương nhân phân phối có nhiều quyền chủ động hơn, các doanh nghiệp cạnh tranh bình đẳng và người tiêu dùng được hưởng lợi từ một thị trường minh bạch, hiệu quả hơn.

Trao quyền về giá không có nghĩa là buông lỏng quản lý

Vậy cơ chế quản lý, điều hành giá xăng dầu trong dự thảo mới có gì khác so với hiện nay? Việc trao thêm quyền chủ động cho doanh nghiệp sẽ đi kèm những công cụ quản lý, giám sát nào để bảo đảm thị trường minh bạch và quyền lợi người tiêu dùng?

Ông Trần Hữu Linh: Đây là một trong những thay đổi căn bản của Dự thảo. Theo cơ chế mới, Nhà nước không trực tiếp công bố giá cơ sở và điều hành giá theo chu kỳ như hiện nay; doanh nghiệp được chủ động quyết định giá trên cơ sở các nguyên tắc, phương pháp xác định giá theo quy định và chịu trách nhiệm về mức giá do mình quyết định.

Trao quyền về giá không có nghĩa là buông lỏng quản lý. Doanh nghiệp phải thực hiện công bố, kê khai giá, lưu giữ hồ sơ, chứng từ về các yếu tố hình thành giá và có trách nhiệm giải trình; đồng thời kết nối, cung cấp dữ liệu để cơ quan quản lý nhà nước theo dõi, kiểm tra, giám sát. Khi thị trường có biến động bất thường, Nhà nước thực hiện các biện pháp bình ổn theo quy định của pháp luật về giá; các hành vi vi phạm về giá, cạnh tranh hoặc quyền lợi người tiêu dùng được kiểm tra, xử lý theo quy định.

Tinh thần của cơ chế mới là Nhà nước chuyển từ trực tiếp xác định giá sang thiết lập "luật chơi" và giám sát việc tuân thủ; doanh nghiệp được chủ động hơn nhưng phải minh bạch và chịu trách nhiệm cao hơn. Qua đó, giá xăng dầu được vận hành theo tín hiệu thị trường và cạnh tranh, đồng thời vẫn bảo đảm công cụ quản lý của Nhà nước và quyền lợi của người tiêu dùng.

Cùng với việc tăng quyền tự chủ và giảm thủ tục, trách nhiệm bảo đảm nguồn cung của các chủ thể trên thị trường sẽ được quy định như thế nào? Bộ kỳ vọng Nghị định mới sẽ giải quyết những vấn đề nào từng phát sinh trong thực tiễn cung ứng xăng dầu thời gian qua?

Ông Trần Hữu Linh: Quan điểm xuyên suốt của Dự thảo là tăng quyền tự chủ phải đi đôi với xác định rõ trách nhiệm bảo đảm nguồn cung của từng chủ thể, trong đó trách nhiệm chính về tạo nguồn được đặt vào thương nhân đầu mối.

Theo đó, thương nhân đầu mối phải có năng lực thực chất về tạo nguồn, hạ tầng và hệ thống phân phối; thực hiện tổng nguồn xăng dầu tối thiểu được phân giao, duy trì dự trữ lưu thông theo quy định và bảo đảm nguồn cung cho hệ thống. Các thương nhân tham gia khâu phân phối được tăng quyền chủ động kinh doanh nhưng đồng thời phải thực hiện đầy đủ trách nhiệm về nguồn hàng, hợp đồng cung ứng, giao nhận thực tế và truy xuất nguồn gốc.

Một điểm quan trọng là nâng cao khả năng giám sát và cảnh báo sớm về nguồn cung thông qua dữ liệu. Thông tin về tổng nguồn, nhập khẩu, sản xuất, nhập - xuất - tồn kho và hệ thống phân phối được kết nối, báo cáo để cơ quan quản lý có cơ sở theo dõi cung - cầu và chủ động xử lý khi thị trường có biến động.

Qua đó, Nghị định mới hướng tới khắc phục những bất cập đã bộc lộ trong thực tiễn như trách nhiệm bảo đảm nguồn cung chưa thật sự rõ giữa các khâu, chuỗi phân phối nhiều tầng nấc, thông tin về nguồn hàng chưa kịp thời và khả năng ứng phó với biến động cung - cầu còn hạn chế.

Mục tiêu là chuyển từ quản lý nguồn cung chủ yếu bằng biện pháp hành chính sang cơ chế xác định rõ trách nhiệm, quản lý bằng dữ liệu và giám sát theo rủi ro; qua đó vừa phát huy tính chủ động của doanh nghiệp, vừa bảo đảm nguồn cung ổn định và an ninh năng lượng quốc gia.

Xin trân trọng cảm ơn ông!

Anh Thơ (thực hiện)