Giải pháp ứng phó với tai biến địa chất đê sông Cầu

Về mặt địa chất, dọc hệ thống đê sông Cầu qua địa phận Bắc Ninh nằm trên đới xung yếu địa chất- kiến tạo, có nguy cơ cao xảy ra các tai biến địa chất ảnh hưởng đến độ vững bền và an toàn của đê. Nhiều đoạn đê nằm trên nền đất gồm các trầm tích bở rời, một số vị trí có các đứt gãy kiến tạo đang hoạt động, nên thân đê có hiện tượng nứt, dễ tạo các hang hốc hầm nguy hiểm, nhất là trong mùa lũ. Vì những lý do đó mà việc nghiên cứu sự ảnh hưởng của cấu trúc địa chất, tai biến địa chất tới độ bền vững của hệ thống đê sông Cầu và đề xuất các giải pháp phòng ngừa sẽ có ý nghĩa thiết thực và cấp bách.

Qua nghiên cứu, các dạng tai biến địa chất cơ bản trên hệ thống đê sông Cầu gồm: động đất, đứt gẫy đang hoạt động, nứt đất, xói lở bờ sông, sạt lở thân đê, sạt lở vách đồi- núi, xói mòn bề mặt- xói mòn xẻ rãnh, tai biến dân sinh. Trong đó, tai biến do động đất không xảy ra không đáng kể. Tai biến đứt gãy đang hoạt động có ở 2 vị trí Hòa Tiến (Yên Phong) và Phù Lương (Quế Võ).

Theo kết quả nghiên cứu có 5 điểm nứt đất quan sát được tại thân đê tập trung ở địa bàn huyện Quế Võ gồm: Đại Xuân, Việt Thống, Quế Tân, Đức Long (2 điểm). Xói lở bờ sông qua khảo sát và tham khảo tài liệu giải đoán ảnh vệ tinh và ảnh hàng không đã ghi nhận 6 đoạn đường bờ sông bị sạt lở gồm: Tam Giang 3 điểm, Đông Tiến 1 điểm, Hòa Long 1 điểm và Phù Lãng 1 điểm. Sạt lở thân đê có 11 điểm tập trung ở các xã Tam Giang, Đại Xuân, Việt Thống, Quế Tân… Sạt lở đồi-núi ở 2 điểm là phía bắc núi Quả Cảm (Hòa Long), kích thước thân khối đất bị sạt lở dài 200-300m và phía tây bắc núi Quả Cảm với thân khối đất đá bị sạt lở dài 50-100m.

Xói mòn bề mặt-xói mòn xẻ rãnh, cho đến thời điện hiện nay chưa có nhiều, tuy nhiên tại một số vị trí sườn núi, đồi có độ dốc khác nhau có nguy cơ xảy ra xói mòn bề mặt. Vì thế cần duy trì việc trồng cây xanh trên bề mặt các núi, đồi để ngăn chặn quá trình xói mòn. Đối với tai biến nhân sinh là các tai biến địa chất do hoạt động kinh tế-xã hội của con người gây ra như: khai thác cát sỏi, nước ngầm, xẻ núi làm nhà, làm đường giao thông… những tai biến này thường gây lên những sự cố nghiêm trọng về môi trường. Đặc biệt là khai thác cát sỏi lòng sông trái phép đã, đang và sẽ gây xói lở đường bờ sông, tác động làm yếu thân đê, ảnh hưởng tới chế độ dòng chảy làm tăng nguy cơ vỡ đê trong mùa mưa lũ.

Từ thực tiễn nghiên cứu, đánh giá đặc điểm tai biến địa chất, để nâng cao khả năng phòng, chống lũ của hệ thống đê điều dọc sông Cầu thì cần có kế hoạch tiến hành các giải pháp công trình. Toàn bộ tuyến đê cần được thường xuyên tu bổ, gia cố, nâng cấp. Xây dựng tường kè chống lũ tại các vị trí xung yếu. Thả rồng thép, rọ đá hộ chân kè kết hợp trồng tre chắn sóng để giữ ổn định tại những vị trí bị xói lở. Sẵn sàng phân lũ trong các trường hợp khẩn cấp. Giám sát chặt chẽ vận tải xe cơ giới trên mặt đê, xử phạt nghiêm túc những trường hợp vi phạm hành lang an toàn bảo vệ đê. Đưa công nghệ khảo sát mới vào việc thăm dò địa chất thân đê, sớm phát hiện những ẩn họa bên trong để có biện pháp xử lý kịp thời.

Cùng với những giải pháp cụ thể về công trình, thì các giải pháp phi công trình cũng hết sức quan trọng đó là đẩy mạnh công tác truyền thông về vai trò của hệ thống đê điều trong phòng chống, giảm nhẹ thiên tai, sự cố môi trường… đặc biệt là cách phòng, chống, ứng phó, thích nghi khi các sự cố môi trường xảy ra. Cần tiến hành một chương trình dài hạn về vấn đề bảo vệ môi trường sông Cầu, cảnh báo các tai biến địa chất, đề xuất các biện pháp phòng, chống giảm thiểu thiệt hại. Nâng cao nhận thức tai biến địa chất và sự cố môi trường cho cộng đồng, để người dân chủ động ứng phó không nên có tư tưởng trông chờ cấp trên. Từng bước tiến tới xã hội hóa công tác phòng tránh, ứng phó, thích nghi, giảm thiểu thiệt hại do ngập lụt và các sự cố khác gây ra dọc khu vực đê sông Cầu.