Giáo dục đại học trong dòng chảy đổi mới

Chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo và những thay đổi nhanh của thị trường lao động đang đặt giáo dục đại học trước yêu cầu đổi mới sâu sắc. Theo Giáo sư, đâu là những giá trị cốt lõi mà giáo dục đại học cần giữ vững trong quá trình này?

GS.TS Huỳnh Văn Sơn: Giáo dục đại học có thể thay đổi chương trình, phương pháp, cấu trúc quản trị; nhưng có những giá trị nếu đánh mất, đại học sẽ không còn là đại học đúng nghĩa.

Trước hết, đó là giá trị của chân lý khoa học và tinh thần truy cầu tri thức. Đại học không chỉ là nơi truyền đạt kiến thức, mà là không gian của tư duy phản biện, của nghi vấn học thuật và của sự trung thực khoa học. Trong thời đại trí tuệ nhân tạo có thể tổng hợp thông tin trong vài giây, điều đại học cần bảo vệ không phải là "kho dữ liệu", mà là năng lực phân tích, đánh giá và kiến tạo tri thức. Theo Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF, 2023), 44% kỹ năng cốt lõi của người lao động sẽ thay đổi trong 5 năm tới, nhưng tư duy phản biện và giải quyết vấn đề vẫn nằm trong nhóm kỹ năng bền vững nhất. Điều đó cho thấy công nghệ thay đổi, nhưng nền tảng trí tuệ không thay đổi.

Thứ hai, giá trị nhân văn và sứ mệnh phát triển con người toàn diện không thể bị xói mòn. Đại học không chỉ đào tạo người làm việc, mà đào tạo con người sống có trách nhiệm, có đạo đức nghề nghiệp và có ý thức công dân. Nếu giáo dục đại học chỉ còn là "cỗ máy sản xuất bằng cấp", chúng ta có thể có những kỹ sư giỏi kỹ thuật nhưng thiếu đạo đức nghề, những người thành thạo công cụ nhưng thiếu nền tảng giá trị.

Thứ ba, tự do học thuật phải đi đôi với trách nhiệm xã hội. Đại học cần quyền tự chủ để sáng tạo, nhưng tự chủ không phải là tự do vô điều kiện, mà là tự do trong khuôn khổ phục vụ lợi ích cộng đồng. Một đại học tốt không chỉ được đánh giá qua thứ hạng, mà qua tác động thực chất đối với xã hội.

Có thể khẳng định, dù có thay đổi thế nào, "trái tim" của giáo dục đại học vẫn phải là chân lý, nhân văn và trách nhiệm. 

Từ thực tiễn quản lý và đào tạo tại một cơ sở đào tạo giáo viên, theo Giáo sư, đổi mới giáo dục sư phạm nên bắt đầu từ đâu để tạo ra chuyển biến thực chất, thay vì chỉ dừng ở thay đổi hình thức?

GS.TS Huỳnh Văn Sơn: Theo tôi, với các cơ sở đào tạo giáo viên, đổi mới nếu không cẩn trọng rất dễ rơi vào hai cực: hoặc bảo thủ, hoặc chạy theo cải cách hình thức. Theo tôi, đổi mới phải bắt đầu từ triết lý đào tạo giáo viên.

Giáo viên không phải là người truyền đạt kiến thức đơn thuần; họ là người kiến tạo môi trường học tập và đồng hành với sự phát triển nhân cách của người học. Nếu triết lý đào tạo không rõ ràng, mọi cải cách chương trình hay phương pháp chỉ là thay đổi bề mặt.

Theo UNESCO (2022), thế giới cần bổ sung khoảng 69 triệu giáo viên trước năm 2030 để đáp ứng mục tiêu phổ cập giáo dục. Nhưng vấn đề không chỉ là số lượng, mà là chất lượng. Chất lượng giáo viên không nằm ở việc biết bao nhiêu phương pháp mới, mà ở năng lực sư phạm cốt lõi: hiểu người học, biết tạo động lực và có khả năng tự học suốt đời.

Đổi mới vì thế cần tập trung vào ba điểm: tuyển chọn đúng người và nuôi dưỡng động cơ nghề nghiệp; tăng cường thực hành nghề, gắn đào tạo với thực tiễn; và chú trọng hình thành phẩm chất nghề nghiệp. Đổi mới giáo dục sư phạm không nên bắt đầu từ công nghệ, mà từ con người. Công nghệ có thể hỗ trợ, nhưng nhân cách người thầy mới là nền tảng.

Không thể đào tạo giáo viên với khát vọng cống hiến nếu môi trường nghề nghiệp khiến họ phải lựa chọn sinh tồn trước khi lựa chọn sứ mệnh.

Hiện nay có nhiều mô hình và khái niệm mới liên tục xuất hiện trong giáo dục. Theo Giáo sư, làm thế nào để đổi mới không trở thành chạy theo xu hướng? Và đâu là nút thắt căn bản nhất của giáo dục sư phạm hiện nay?

GS.TS Huỳnh Văn Sơn: Chúng ta đang sống trong thời đại mà mỗi năm lại xuất hiện một "từ khóa" mới như chuyển đổi số, AI, STEM hay giáo dục 4.0. Nếu không tỉnh táo, đổi mới sẽ trở thành cuộc chạy theo khẩu hiệu.

Đổi mới thực chất phải bắt đầu từ những câu hỏi nền tảng: Người học thực sự cần gì? Xã hội đang thiếu điều gì? Và nhà trường có đủ năng lực thực thi không? Theo khảo sát của McKinsey (2023), 87% doanh nghiệp toàn cầu cho rằng sinh viên mới tốt nghiệp còn thiếu kỹ năng mềm và khả năng thích ứng. Điều này cho thấy khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu xã hội vẫn còn tồn tại.

Nút thắt căn bản nhất, theo tôi, là cách chúng ta định nghĩa giá trị của giáo dục. Nếu giá trị giáo dục được đo chủ yếu bằng doanh thu hay quy mô tuyển sinh, chúng ta đang áp dụng logic thị trường cho một lĩnh vực có bản chất khác.

Giá trị của giáo dục, đặc biệt là giáo dục sư phạm, nằm ở tác động dài hạn. Một giáo viên có thể ảnh hưởng đến hàng nghìn học sinh trong suốt sự nghiệp, nhưng giá trị đó không thể đo bằng lợi nhuận ngắn hạn. Giáo dục không thể vận hành hoàn toàn theo logic thị trường, bởi thị trường đo bằng lợi nhuận, còn giáo dục được đo bằng ảnh hưởng lâu dài.

Việc tháo gỡ nút thắt này cần bắt đầu từ chính sách và nhận thức xã hội, từ việc nâng cao vị thế nghề giáo đến bảo đảm điều kiện nghề nghiệp và xây dựng cơ chế đánh giá dựa trên chất lượng giáo dục thực chất. 

Theo Giáo sư, điều quan trọng nhất mà giáo dục đại học cần trang bị cho sinh viên hôm nay là gì, để họ có thể thích ứng và phát triển bền vững trong tương lai?

GS.TS Huỳnh Văn Sơn: Tôi cho rằng, giữa những biến động của công nghệ, toàn cầu hóa và cạnh tranh nghề nghiệp, điều quan trọng nhất mà giáo dục đại học cần giữ lại cho thế hệ trẻ không phải là một bộ kỹ năng cụ thể, mà là năng lực làm chủ chính mình.

Làm chủ chính mình bao gồm khả năng tự nhận thức, tự điều chỉnh và tự định hướng. Sinh viên ngày nay không thiếu thông tin, nhưng nhiều người thiếu khả năng ổn định cảm xúc và định hướng bản thân trong môi trường nhiều áp lực.

Một nghiên cứu về sức khỏe tâm thần sinh viên sau đại dịch do Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh thực hiện cho thấy, tỉ lệ sinh viên có biểu hiện lo âu và stress dao động từ 20–35% tùy nhóm khảo sát. Điều này cho thấy nếu đại học chỉ đào tạo kiến thức mà không trang bị năng lực tâm lý, sinh viên sẽ rất dễ tổn thương.

Đại học cần là nơi sinh viên học cách tư duy độc lập, nhưng cũng học cách đồng cảm; học cách cạnh tranh, nhưng không đánh mất đạo đức; học cách thành công, nhưng không quên ý nghĩa sống. Tri thức giúp các em kiếm sống, nhưng giá trị sống mới giúp các em sống tử tế.

Một đại học đánh mất giá trị nhân văn có thể vẫn tồn tại như một tổ chức, nhưng không còn tồn tại như một biểu tượng. 

Xin cảm ơn Giáo sư. 

Thu Trang