Giữ hồn văn hóa Khmer giữa dòng chảy hiện đại

Hội nghị quy tụ nhiều nhà quản lý, chuyên gia, nghệ nhân, chức sắc tôn giáo và đại diện đồng bào Khmer nhằm cùng nhìn nhận thực trạng, đề xuất giải pháp bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống trong bối cảnh mới.

Bảo tồn văn hóa Khmer không chỉ là nhiệm vụ văn hóa

Phát biểu khai mạc hội nghị, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Trịnh Thị Thủy nhấn mạnh, đồng bào Khmer có truyền thống văn hóa đặc sắc, góp phần quan trọng làm nên sự đa dạng và thống nhất của nền văn hóa Việt Nam. Những giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào Khmer như hệ thống chùa Phật giáo Nam tông, lễ hội truyền thống, nghệ thuật trình diễn dân gian, tiếng nói, chữ viết và tri thức dân gian là những di sản quý báu cần được gìn giữ và phát huy trong bối cảnh hội nhập hiện nay.

Theo Thứ trưởng Trịnh Thị Thủy, thời gian qua, việc triển khai các chủ trương của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước về công tác dân tộc và phát triển văn hóa, đặc biệt là các chương trình mục tiêu quốc gia và đề án bảo tồn văn hóa dân tộc thiểu số, đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Nhiều loại hình di sản được kiểm kê, phục dựng; nhiều lễ hội, loại hình nghệ thuật truyền thống được duy trì; đời sống văn hóa của đồng bào Khmer từng bước được nâng cao.

Tuy nhiên, bà cũng chỉ rõ nhiều khó khăn, thách thức đang đặt ra. Một số loại hình văn hóa truyền thống có nguy cơ mai một; đội ngũ nghệ nhân ngày càng lớn tuổi; việc truyền dạy văn hóa cho thế hệ trẻ gặp nhiều khó khăn. Quá trình đô thị hóa, di cư lao động và tác động của kinh tế thị trường cũng đang làm biến đổi không gian văn hóa truyền thống của đồng bào Khmer.

“Công tác bảo tồn văn hóa Khmer không chỉ là nhiệm vụ văn hóa mà còn là nhiệm vụ chính trị, xã hội quan trọng, góp phần củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc và phát triển bền vững đất nước”, Thứ trưởng Trịnh Thị Thủy nhấn mạnh.

Phó Chủ tịch UBND TP. Cần Thơ Nguyễn Thị Ngọc Điệp cho biết, những năm qua Thành phố đã triển khai đồng bộ nhiều chủ trương, chính sách về công tác dân tộc và chính sách dân tộc, đặc biệt là Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế-xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Thành phố đồng thời quan tâm chăm lo đời sống vật chất, tinh thần, tạo việc làm và điều kiện thuận lợi để đồng bào Khmer phát triển kinh tế, ổn định cuộc sống.

Công tác bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào Khmer tại Cần Thơ đạt nhiều kết quả tích cực. Nhiều di sản văn hóa được gìn giữ, nhiều lễ hội truyền thống được phục dựng và tổ chức trang trọng; vai trò của các chức sắc, nghệ nhân, người có uy tín tiếp tục được phát huy trong việc truyền dạy và lan tỏa giá trị văn hóa cho thế hệ trẻ.

Hiện TP. Cần Thơ có 120 ngôi chùa Phật giáo Nam tông Khmer; trong đó có 2 ngôi chùa được xếp hạng di tích quốc gia là chùa Kh’Leang và chùa Dơi; 9 ngôi chùa được xếp hạng di tích cấp thành phố. Thành phố cũng có 6 nghệ nhân là người dân tộc thiểu số được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu “Nghệ nhân nhân dân”, “Nghệ nhân ưu tú” trong lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể.

Trong 16 di sản văn hóa phi vật thể của Cần Thơ có 1 di sản văn hóa phi vật thể đại diện nhân loại là “Nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ” và 15 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, trong đó có “Nghệ thuật trình diễn dân gian hát Aday của người Khmer xã Xà Phiên”.

Lo nguy cơ đứt gãy truyền nối trong thế hệ trẻ

Không chỉ riêng Cần Thơ, nhiều địa phương có đông đồng bào Khmer sinh sống cũng đang nỗ lực bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của cộng đồng. Tuy nhiên, theo ông Nguyễn Hoàng Hành, Phó Vụ trưởng Vụ tuyên truyền công tác dân tộc và tôn giáo (Bộ Dân tộc và Tôn giáo), điều đáng lo ngại hiện nay không chỉ là nguy cơ mai một văn hóa mà sâu xa hơn là nguy cơ đứt gãy truyền nối văn hóa trong thế hệ trẻ.

Một số nơi vẫn tồn tại tình trạng chính sách phân tán, thiếu liên kết; hoạt động bảo tồn còn nặng tính hành chính hoặc phong trào. Một số giá trị văn hóa có nguy cơ bị thương mại hóa, “sân khấu hóa”, tách khỏi không gian văn hóa nguyên gốc của cộng đồng.

Theo ông, bối cảnh mới đòi hỏi phải đổi mới mạnh mẽ tư duy quản trị văn hóa và công tác dân tộc, tôn giáo; đồng thời hoàn thiện thể chế, chính sách theo hướng tích hợp, liên ngành, đồng bộ và phù hợp với yêu cầu phát triển mới.

Ông Nguyễn Hoàng Hành nhấn mạnh cần chuyển mạnh từ tư duy “bảo tồn văn hóa thuần túy” sang “quản trị phát triển dựa trên giá trị văn hóa”. Trong đó, Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, còn cộng đồng phải thực sự là chủ thể trung tâm trong quá trình bảo tồn, sáng tạo và lan tỏa văn hóa.

“Ngoài ra, chuyển đổi số không chỉ là số hóa dữ liệu văn hóa, mà phải là số hóa khả năng lan tỏa bản sắc, kết nối thế hệ trẻ với cội nguồn văn hóa dân tộc bằng những phương thức mới, hiện đại và hấp dẫn hơn”, ông Nguyễn Hoàng Hành nhấn mạnh.

Đưa văn hóa Khmer trở thành nguồn lực phát triển bền vững

Ở góc độ giáo dục và đào tạo, TS. Ngô Sô Phe, Hiệu trưởng Trường Ngôn ngữ - Văn hóa - Nghệ thuật Khmer Nam Bộ và Nhân văn (Đại học Trà Vinh) cho rằng, cần tiếp tục phát huy vai trò của các cơ sở giáo dục trong đào tạo nguồn nhân lực văn hóa nghệ thuật, bồi dưỡng giáo viên và phát triển đội ngũ trí thức, văn nghệ sĩ am hiểu ngôn ngữ, văn hóa Khmer.

Theo TS. Ngô Sô Phe, việc đẩy mạnh nghiên cứu khoa học, số hóa các giá trị văn hóa vùng đồng bào Khmer sẽ góp phần tạo thêm nguồn lực cho công tác bảo tồn và phát huy bản sắc dân tộc trong giai đoạn mới.

Tại hội nghị, nhiều đại biểu cũng chung quan điểm rằng trong bối cảnh hiện nay, bảo tồn văn hóa Khmer cần được nhìn nhận bằng tư duy rộng hơn, không chỉ dừng lại ở gìn giữ di sản mà phải gắn với phát triển kinh tế-xã hội và nâng cao đời sống cộng đồng. Văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần mà còn có thể trở thành nguồn lực quan trọng cho phát triển bền vững.

Theo thống kê, người Khmer là một trong những dân tộc thiểu số có dân số đông tại Việt Nam với khoảng trên 1,3 triệu người, cư trú chủ yếu tại các địa phương Nam Bộ như An Giang, Cà Mau, TP. Cần Thơ, Đồng Nai, Đồng Tháp, Tây Ninh, TPHCM và Vĩnh Long. Đây là cộng đồng có lịch sử cư trú lâu đời, tạo dựng nên không gian văn hóa đặc sắc và giữ vai trò quan trọng trong nền văn hóa Việt Nam thống nhất trong đa dạng.

Lê Sơn