Gỡ "nút thắt" kiểm nghiệm, tổ chức lại chuỗi giá trị sầu riêng bền vững

Từ một mặt hàng ngách, sầu riêng đã vươn lên trở thành trụ cột của ngành rau quả Việt Nam trong chưa đầy một thập kỷ. Kim ngạch xuất khẩu ước đạt 4 tỷ USD trong giai đoạn 2023-2025, chiếm gần 50% tổng giá trị xuất khẩu toàn ngành. Nhưng tốc độ tăng trưởng quá nhanh cũng bộc lộ những lỗ hổng mang tính hệ thống, từ khâu canh tác đến kiểm định và bài toán Cadimi, chất vàng O chưa có lời giải triệt để đã trở thành điểm tử huyệt khiến kim ngạch xuất khẩu sụt giảm nghiêm trọng vào đầu năm 2026.

"Mua đứt" tại vườn: Khi thu mua trở thành canh bạc

Trả lời Báo Điện tử Chính phủ, ông Nguyễn Thanh Bình, Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam cho biết, nút thắt lớn nhất hiện nay chính là yêu cầu về chất lượng và an toàn thực phẩm từ các thị trường trọng điểm, đặc biệt là Trung Quốc, ngày càng khắt khe, trong khi sản xuất nông nghiệp trong nước vẫn phụ thuộc nhiều vào yếu tố tự nhiên và cần thêm thời gian để cải thiện chất lượng đất, nước.

"Năng lực kiểm nghiệm hiện nay chưa đáp ứng được yêu cầu thực tế của hoạt động xuất khẩu. Các cơ sở kiểm nghiệm vẫn hoạt động theo giờ hành chính, không theo thời gian thực của dòng chảy hàng hóa. đó là rào cản vô hình đang kìm hãm toàn ngành", ông Nguyễn Thanh Bình nhấn mạnh.

Điểm nghẽn đặc biệt nguy hiểm là cơ chế giao dịch hiện hành. Nhiều doanh nghiệp buộc phải "mua đứt" hàng tại vườn trước khi được phép kiểm nghiệm. Điều này đẩy toàn bộ rủi ro về phía doanh nghiệp: nếu lô hàng phát hiện vượt ngưỡng dư lượng Cadimi hay chất vàng O — dù nguyên nhân gốc rễ nằm ở phân bón hoặc quy trình canh tác — doanh nghiệp gánh toàn bộ thiệt hại. Hậu quả đã được minh chứng qua những container sầu riêng bị ùn ứ tại cửa khẩu đầu năm 2026: quả nứt đáy, mất giá trị và lòng tin của thị trường.

Trước tình trạng đó, tháng 5/2026, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Võ Văn Hưng ký ban hành Công văn số 4423/BNNMT-CCPT, yêu cầu các địa phương vào cuộc quyết liệt, hỗ trợ doanh nghiệp và hợp tác xã tháo gỡ vướng mắc trong tổ chức sản xuất và đóng gói. Đặc biệt, Thứ trưởng chỉ đạo các cơ sở kiểm nghiệm phải bố trí làm việc linh hoạt, kể cả ngoài giờ hành chính để rút ngắn thời gian trả kết quả, đảm bảo minh bạch về quy trình và chi phí, tuyệt đối không để xảy ra nhũng nhiễu hay chậm trễ gây thiệt hại cho xuất khẩu.

Song song đó, ông Nguyễn Quang Hiếu, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, cho biết đơn vị đang tích cực đàm phán với Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC) để công nhận bổ sung các phòng kiểm nghiệm mới và khôi phục các phòng bị đình chỉ. Tính đến ngày 11/5, cả nước đã có 18/30 phòng kiểm nghiệm Cadimi và 19/30 phòng kiểm nghiệm chất vàng O đang hoạt động tích cực tại các địa phương trọng điểm như Đắk Lắk, Lâm Đồng, Tiền Giang, Cần Thơ và TP. Hồ Chí Minh.

"Để hạn chế rủi ro bị trả hàng hoặc ùn tắc tại cửa khẩu, doanh nghiệp và người dân cần chủ động kiểm soát an toàn thực phẩm ngay từ gốc. Kiểm tra nhanh tại vườn trước khi thu hoạch không chỉ đánh giá sớm mức độ an toàn mà còn tiết kiệm chi phí đáng kể, tránh tình trạng hàng đóng container rồi mới phát hiện lỗi", ông Nguyễn Quang Hiếu, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật cho biết.

Tổ chức lại chuỗi giá trị: Điều kiện tiên quyết để bứt phá bền vững

Từ tín hiệu thực địa, ông Võ Tấn Lợi, Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng tỉnh Đồng Tháp, xác nhận những nỗ lực tháo gỡ bước đầu đã phát huy hiệu quả. Từ chỗ chỉ có 5–10 container được thông quan mỗi ngày, nay con số đã tăng lên hàng chục xe, giúp giải phóng lượng lớn hàng tồn đọng. Giá sầu riêng Monthong loại A tại miền Tây và miền Đông đã phục hồi về mức 80.000–85.000 đồng/kg, mang lại lợi nhuận trở lại cho nhà vườn sau thời gian dài biến động.

Tuy nhiên, các chuyên gia đồng thuận rằng phục hồi ngắn hạn chưa phải là thành công. Ông Nguyễn Văn Mười, Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, cảnh báo áp lực cạnh tranh từ Thái Lan ngày càng gay gắt khi nước này đã triển khai phòng xét nghiệm mini ngay tại vùng trồng và hệ thống truy xuất nguồn gốc liên thông trực tiếp với hải quan Trung Quốc, đưa tỷ lệ thông quan lên trên 99%. Đây là khoảng cách Việt Nam cần rút ngắn, không chỉ bằng đầu tư công nghệ mà còn bằng chiến lược đa dạng hóa thị trường sang Mỹ, EU, Ấn Độ thay vì tiếp tục phụ thuộc vào một thị trường duy nhất.

Ở tầm thể chế, ông Nguyễn Thanh Bình kiến nghị Nhà nước cần triển khai đồng bộ hệ thống truy xuất nguồn gốc quốc gia theo thời gian thực và thúc đẩy mô hình liên kết "năm nhà" — Nhà nước, nhà nông, nhà khoa học, ngân hàng và doanh nghiệp, trong đó doanh nghiệp dẫn dắt chất lượng và Nhà nước thiết lập "luật chơi" minh bạch.

Sầu riêng hiện chiếm 45% tổng kim ngạch xuất khẩu rau quả của cả nước. Với quy mô đó, tổ chức lại chuỗi giá trị cho ngành hàng này không đơn thuần là bài toán kinh tế. Đây là phép thử cho năng lực quản trị nông nghiệp hiện đại của Việt Nam. Khi hội tụ đủ thể chế và tổ chức chuỗi, mục tiêu tăng trưởng hai con số là hoàn toàn khả thi; và hành trình từ sản xuất nông nghiệp sang kinh tế nông nghiệp bền vững, chuyên nghiệp mới thực sự bắt đầu.

Đỗ Hương