Hành trình đưa phụ phẩm nông nghiệp thành tài nguyên xanh tỷ đô

Sản phẩm bản địa từng bước vào chuỗi giá trị toàn cầu

Trong bối cảnh xu hướng tiêu dùng xanh ngày càng phát triển, nhiều loại phụ phẩm nông nghiệp đang được khai thác theo hướng chế biến sâu, tạo ra các sản phẩm có giá trị gia tăng cao thay vì trở thành phế thải.

Một số nghiên cứu cho thấy vỏ thanh long chứa nhiều hợp chất có giá trị như pectin, polyphenol, vitamin C và khoáng chất. Từ nguồn nguyên liệu này, các đơn vị nghiên cứu và doanh nghiệp đã phát triển nhiều sản phẩm mỹ phẩm sinh học như nước tẩy trang, son môi, mặt nạ, góp phần nâng cao giá trị của phụ phẩm nông nghiệp.

Không chỉ trong lĩnh vực mỹ phẩm, những nguyên liệu quen thuộc như xơ mướp hay lá dứa cũng đang được đưa vào các chuỗi sản xuất mới. Xơ mướp được chế biến thành các sản phẩm gia dụng và đồ dùng thân thiện với môi trường, từng bước tiếp cận nhiều thị trường quốc tế. Trong khi đó, sợi lá dứa đang mở ra hướng đi mới cho ngành dệt may nhờ các đặc tính tự nhiên như kháng khuẩn, khử mùi, đáp ứng xu hướng vật liệu xanh và bền vững.

Ở lĩnh vực vật liệu thay thế nhựa, có doanh nghiệp đã tận dụng bã mía, vỏ trấu và các phụ phẩm nông nghiệp khác để sản xuất hạt nhựa sinh học, phục vụ nhu cầu trong nước và xuất khẩu. Đây được xem là hướng đi tiềm năng nhằm giảm phụ thuộc vào nguyên liệu hóa thạch và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn.

Việc nâng tầm giá trị phụ phẩm nông nghiệp hiện không chỉ dừng lại ở các sáng kiến đơn lẻ mà đang được mở rộng thông qua các mô hình liên kết giữa doanh nghiệp, nhà khoa học và địa phương, hướng tới đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của thị trường tiêu dùng xanh.

Để thúc đẩy quá trình này, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã xây dựng Đề án ứng dụng khoa học, công nghệ thúc đẩy kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp giai đoạn 2026-2030, dự kiến triển khai tại 12 tỉnh, thành phố. Đề án hướng tới đẩy mạnh đổi mới công nghệ, nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên và khai thác tốt hơn nguồn phụ phẩm nông nghiệp, góp phần phát triển nền nông nghiệp xanh, bền vững..

Tại Đồng bằng sông Cửu Long, các mô hình "3 lợi ích" (không đốt rơm, sản xuất phân hữu cơ và trồng rau màu luân canh) tại Sóc Trăng đã giúp giảm phát thải hơn 5 tấn CO2/ha. Tại Đồng Tháp, ông Lê Chí Thiện, Phó Giám đốc Sở NN&MT cho biết tỉnh đã triển khai 21 mô hình sản xuất lúa chất lượng cao, giúp giảm 15% chi phí sản xuất và cắt giảm đáng kể khí metan.

Tiềm năng từ hàng trăm triệu tấn "vàng xanh" bị bỏ quên

Theo thống kê của ngành nông nghiệp, mỗi năm, ngành nông nghiệp Việt Nam thải ra khoảng 156 đến 159 triệu tấn phụ phẩm. Riêng lĩnh vực trồng trọt tạo ra khoảng 160 triệu tấn, bao gồm rơm rạ, thân ngô, vỏ cà phê, bã mía, vỏ điều.... Lượng phụ phẩm khổng lồ này nếu không được xử lý đúng cách sẽ trở thành gánh nặng cho môi trường, chiếm tới 20% tổng phát thải khí metan toàn quốc khi bị đốt bỏ hoặc phân hủy tự nhiên trên đồng ruộng.

Bộ NN&MT cũng cho biết hiện tỷ lệ tận dụng phụ phẩm mới chỉ đạt khoảng 10-35%. Bà Vũ Kim Hạnh, Chủ tịch Hội Doanh nghiệp Hàng Việt Nam chất lượng cao nhận định: "Việt Nam đang sở hữu nguồn phụ phẩm nông nghiệp rất lớn nhưng phần nhiều vẫn bị bỏ phí hoặc bán ở dạng thô với giá trị thấp. Điều quan trọng là phải tái chế, đổi mới sáng tạo để nâng giá trị gia tăng cho nông sản".

Dù tiềm năng rất lớn, hành trình "biến rác thành vàng" vẫn đối mặt với nhiều rào cản. Ông Trần Việt Anh, Chủ tịch Hiệp hội Tái chế chất thải Việt Nam chỉ ra rằng phụ phẩm nông nghiệp rất khó khai thác nếu thiếu chuỗi cung ứng ổn định và công nghệ chế biến sâu. Thêm vào đó, giá thành sản phẩm xanh hiện vẫn cao gấp 2 đến 2,5 lần sản phẩm truyền thống, gây khó khăn cho việc tiếp cận người tiêu dùng nội địa.

Để giải quyết bài toán này, các chuyên gia cho rằng cần có cơ chế khuyến khích tín chỉ carbon, ưu đãi thuế cho doanh nghiệp chế biến sinh khối và hỗ trợ chi phí chứng nhận quốc tế.

Nếu xử lý và tái sử dụng hiệu quả 50% phụ phẩm nông nghiệp, Việt Nam có thể giảm khoảng 40 triệu tấn CO2 mỗi năm. Với sự thay đổi trong tư duy của người nông dân từ việc coi phụ phẩm là thứ bỏ đi sang coi đó là "phần nối dài của vụ mùa", hành trình xanh của nông nghiệp Việt Nam đang mở ra những vận hội mới, góp phần hiện thực hóa mục tiêu một nền nông nghiệp sinh thái, hiện đại và bền vững.

Thứ trưởng Bộ NN&MT Trần Thanh Nam nhấn mạnh: "Kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp cần được tổ chức lại theo hướng 'cộng sinh', tận dụng tối đa tài nguyên và giảm thiểu chất thải... Nhà nước sẽ hỗ trợ về cơ chế, chính sách và công nghệ, trong khi doanh nghiệp và địa phương sẽ triển khai hỗ trợ kỹ thuật và bao tiêu sản phẩm".

Đỗ Hương