Hiện thực hóa sứ mệnh 'đại học tinh hoa' bằng hệ giải pháp đồng bộ

Để hiện thực hóa mục tiêu mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đặt ra cho Đại học Quốc gia Hà Nội, những định hướng chiến lược cần được chuyển hóa thành hành động cụ thể và đồng bộ. Điều đó đòi hỏi toàn hệ thống phải tháo gỡ các điểm nghẽn trong quản trị, đào tạo, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo, qua đó khai thác hiệu quả tiềm năng của đội ngũ trí thức, nhà khoa học và người học.

Nguồn lực vĩ mô đã sẵn sàng cho một giai đoạn mới

Đánh giá một cách thẳng thắn về thời cơ và trách nhiệm lịch sử này, PGS.TS Bùi Thế Duy - Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội khẳng định, sự hiện diện và những định hướng phát triển của đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã mở ra một giai đoạn phát triển đầy quyết tâm cho nhà trường. Theo PGS.TS Bùi Thế Duy, để đáp ứng yêu cầu phát triển mới của đất nước, hệ thống quản trị và học thuật của Đại học Quốc gia Hà Nội cần có những chuyển dịch thực chất. Điều này đòi hỏi nhà trường phải mạnh dạn thay đổi các cách làm cũ, đồng thời phát huy những giá trị học thuật đã được bồi đắp qua nhiều thế hệ.

Đây là thời điểm mang tính bản lề khi những nút thắt lớn về mặt cơ chế và tài chính ở tầm vĩ mô đang dần được tháo gỡ một cách triệt để. PGS.TS Bùi Thế Duy chỉ rõ: "Đường lối đã có, thể chế đã mở, nguồn lực đã sẵn sàng". Trên thực tế, từ năm ngoái, kinh phí dành cho khoa học công nghệ của nhà trường đã được tăng cường và chuẩn bị sẵn sàng; bước sang năm nay, chương trình mục tiêu cho phát triển giáo dục cũng đã hoàn tất. Khi các điều kiện về cơ chế, tài chính và chương trình đầu tư đã dần hoàn thiện, được Đảng, Chính phủ cùng các bộ ngành hữu quan chuẩn bị kỹ lưỡng, bài toán đặt ra cho tập thể nhà trường là phải chuyển hóa ngay xung lực ấy thành kết quả định lượng cụ thể, đưa vị thế quốc tế của nhà trường tiến nhanh về phía trước. 

Hài hòa giữa văn hóa truyền thống và công nghệ tương lai

Về tư duy phát triển dài hạn, việc xác định triết lý phát triển con người gắn liền giữa giữ gìn bản sắc và làm chủ công nghệ mới được xem là cái gốc của một đại học tinh hoa. GS.TS Hoàng Anh Tuấn - Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (ĐHQGHN) phân tích, sứ mệnh của một trung tâm học thuật lớn không chỉ là tiếp thu những tri thức tiên tiến nhất của nhân loại mà còn là nơi lan tỏa các giá trị cốt lõi của Việt Nam ra thế giới. Trong bối cảnh các chủ trương lớn về phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang được thúc đẩy đồng bộ với chiến lược phát triển quốc gia, nhà trường phải gánh vác trọng trách dẫn dắt tư tưởng và tri thức cho toàn hệ thống giáo dục đại học.

Làn sóng chuyển đổi số và sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo đang diễn ra mạnh mẽ trên toàn thế giới, GS.TS Hoàng Anh Tuấn nhận định, nhà trường cần phải định vị được sự phát triển hài hòa giữa truyền thống, văn hóa với công nghệ hiện đại. Theo ông, người học trong giai đoạn mới không chỉ cần năng lực số và khả năng làm chủ công nghệ hiện đại, mà còn phải được bồi đắp nền tảng văn hóa và các giá trị cốt lõi của con người Việt Nam. Đây là yếu tố giúp quá trình hội nhập diễn ra chủ động, thay vì bị hòa tan trong xu thế toàn cầu hóa.

Ông nhấn mạnh, những năng lực kỹ thuật chỉ có thể phát huy bền vững khi được đặt trên nền tảng các giá trị cốt lõi của con người Việt Nam. Sự kết hợp giữa tri thức hiện đại và bản sắc văn hóa cũng là chìa khóa để Đại học Quốc gia Hà Nội khẳng định vị thế trong quá trình hội nhập quốc tế, đồng thời phát huy vai trò trong các hoạt động ngoại giao học thuật theo định hướng mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã đặt ra. 

Tối ưu hóa môi trường nghiên cứu thực chất

Nếu tư duy chiến lược và triết lý giáo dục định hình hướng đi, thì môi trường làm việc thực chất tại các phòng thí nghiệm chính là nơi quyết định sự thành bại của các nghiên cứu công nghệ lõi mang tầm nhìn tương lai. Từ góc nhìn của một đơn vị trực tiếp thúc đẩy ứng dụng, PGS.TS Trịnh Ngọc Kiểm - Giám đốc Công viên Công nghệ cao và Đổi mới sáng tạo (ĐHQGHN) thẳng thắn chỉ ra những điểm nghẽn thực tế trong công tác giữ chân và phát huy năng lực của các nhà khoa học đầu ngành. Thực tiễn cho thấy, các giáo sư và chuyên gia giỏi đôi khi còn rơi vào thế "cô đơn" khi đội ngũ trợ lực, nghiên cứu sinh hay cộng tác viên làm việc toàn thời gian (full-time) bên cạnh họ còn quá mỏng.

Để Đại học Quốc gia Hà Nội trở thành đầu tàu về khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo, đóng góp trực tiếp vào mục tiêu tăng trưởng hai con số của đất nước theo tinh thần chỉ đạo của đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, PGS.TS Trịnh Ngọc Kiểm kiến nghị một nhóm giải pháp kiềng ba chân mang tính đột phá. Đó là tập trung đầu tư đồng bộ trang thiết bị phòng thí nghiệm, đảm bảo nguồn kinh phí vận hành (running cost) ổn định thay vì bắt buộc các nhà khoa học phải tự xoay xở trích từ các đề tài ngắn hạn, và xây dựng cơ chế lực lượng nghiên cứu sinh hỗ trợ hùng hậu.

Theo ông, bản chất của các nhà khoa học lớn là đam mê thử thách và cống hiến; khi họ được trao cho một môi trường làm việc tối tân cùng những "bài toán lớn" mang tầm chiến lược quốc gia, động lực tự thân sẽ được kích hoạt mạnh mẽ. Việc giải quyết tốt mối quan hệ và động lực của các bên liên quan này chính là nền tảng cốt lõi để gắn kết chặt chẽ mô hình "ba nhà".

Khi cơ chế, nguồn lực và môi trường nghiên cứu được kết nối đồng bộ, Đại học Quốc gia Hà Nội sẽ có điều kiện hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh, tạo ra những sản phẩm khoa học công nghệ có khả năng ứng dụng thực tiễn cao. Đây cũng là nền tảng để nhà trường từng bước khẳng định vai trò trung tâm đổi mới sáng tạo hàng đầu của quốc gia trong giai đoạn phát triển mới. 

Không thể phát triển bằng tư duy dàn trải

Chia sẻ về những chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, GS.TSKH Nguyễn Đình Đức cho rằng điều đáng chú ý nhất trong phát biểu của Tổng Bí thư là cách nhìn về nhà trường không chỉ như một cơ sở đào tạo lâu đời, mà là một thiết chế phải gắn trực tiếp với các bài toán phát triển quốc gia.

Theo GS.TSKH Nguyễn Đình Đức - Trường Đại học Công nghệ, Đại học Quốc gia Hà Nội, điều quan trọng trong phát biểu của Tổng Bí thư là ĐHQGHN được nhìn nhận không chỉ bằng truyền thống 120 năm, mà bằng vai trò phải dẫn dắt nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và giải các bài toán phát triển của đất nước trong giai đoạn mới.

Ông cho rằng, hai chữ "Quốc gia" trong tên gọi Đại học Quốc gia Hà Nội không chỉ là danh xưng hành chính. Đó là yêu cầu về trách nhiệm: phải đào tạo nhân lực dẫn dắt, tạo ra tri thức mới và tham gia giải quyết những vấn đề lớn của đất nước.

GS.TSKH Nguyễn Đình Đức đặc biệt nhấn mạnh yêu cầu xây dựng nhà trường thành đại học tinh hoa, hiện đại, đa ngành và vận hành theo mô hình đổi mới sáng tạo. Tuy nhiên, theo ông, "tinh hoa" không thể chỉ được hiểu theo nghĩa tuyển chọn đầu vào, mà phải được đo bằng năng lực nghiên cứu đỉnh cao, khả năng tạo ra công nghệ chiến lược, ảnh hưởng chính sách và mức độ đóng góp thực chất cho phát triển kinh tế - xã hội.

Từ góc nhìn đó, ông cho rằng một trong những vấn đề quan trọng nhất hiện nay là phải thay đổi tư duy quản trị đại học. Đại học Quốc gia Hà Nội cần được vận hành theo mục tiêu và sản phẩm đầu ra thay vì tư duy quản lý hành chính thuần túy. Các đơn vị thành viên, viện nghiên cứu hay nhóm nghiên cứu mạnh phải có nhiệm vụ rõ ràng, chỉ tiêu cụ thể và cơ chế đánh giá bằng chất lượng sản phẩm khoa học, bằng sáng chế, công nghệ chuyển giao hay tác động chính sách, thay vì chủ yếu dựa vào số lượng đề tài hoặc công bố.

Một điểm khác được GS.TSKH Nguyễn Đình Đức nhấn mạnh là câu chuyện tự chủ đại học. Theo ông, nhà trường dù đã có cơ chế đặc thù trong luật, nhưng trên thực tế vẫn còn nhiều ràng buộc về tài chính, nhân sự, khoa học công nghệ và sử dụng nguồn lực. Ông cho rằng nếu muốn cạnh tranh với các đại học hàng đầu châu Á, Đại học Quốc gia Hà Nội cần được trao quyền chủ động lớn hơn trong tuyển dụng, đãi ngộ nhân tài, hợp tác quốc tế, đặt hàng nghiên cứu và thương mại hóa kết quả khoa học.

Ông cũng cho rằng nghiên cứu đại học cần gắn trực tiếp với các bài toán phát triển quốc gia thay vì chỉ dừng ở công bố học thuật. Những vấn đề như chuyển đổi số trong quản trị nhà nước, đào tạo nhân lực bán dẫn, ứng dụng AI trong giáo dục và y tế, đô thị thông minh hay biến đổi khí hậu cần được xem là các hướng nghiên cứu lớn mà đại học phải tham gia giải quyết. "Đại học không thể chỉ dừng ở công bố khoa học. Tri thức phải đi vào chính sách, công nghệ và các bài toán phát triển cụ thể", GS.TSKH Nguyễn Đình Đức nhấn mạnh.

Từ câu chuyện của Đại học Quốc gia Hà Nội, GS.TSKH Nguyễn Đình Đức cho rằng thông điệp của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước không chỉ dành cho riêng một trường đại học. Đây là yêu cầu chuyển đổi với toàn bộ hệ thống giáo dục đại học Việt Nam: từ đào tạo theo khả năng sẵn có sang đào tạo theo nhu cầu phát triển quốc gia; từ nghiên cứu phân tán sang nghiên cứu trọng tâm; từ quản lý đầu vào sang quản trị theo kết quả và tác động thực tế.

Theo ông, vấn đề hiện nay không còn là thiếu mục tiêu, mà là cơ chế để biến mục tiêu thành kết quả cụ thể. Đại học Quốc gia Hà Nội phải giải được bài toán về cơ chế, nhân lực, quản trị và tập trung nguồn lực cho các lĩnh vực chiến lược thay vì phát triển dàn trải như trước.

Thu Trang