Hoàn thiện Luật Hải quan để thích ứng với kinh tế số và thương mại điện tử

Đẩy mạnh hải quan số, tạo thuận lợi cho thương mại

Ngày 11/6 tại Hà Nội, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) phối hợp với Bộ Tài chính (Cục Hải quan) tổ chức Hội thảo lấy ý kiến doanh nghiệp về Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan.

Sau hơn 10 năm triển khai Luật Hải quan năm 2014, hoạt động hải quan đã có nhiều chuyển biến theo hướng hiện đại, minh bạch và ứng dụng công nghệ số. Tuy nhiên, sự phát triển nhanh của thương mại điện tử, kinh tế số, chuỗi cung ứng toàn cầu cùng yêu cầu cải cách thể chế đang đặt ra nhu cầu tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp luật.

Tại hội thảo, ông Nguyễn Thành Hưng, Phó Cục trưởng Cục Hải quan (Bộ Tài chính), cho biết việc sửa đổi Luật Hải quan được thực hiện trên cơ sở Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật số 64/2025/QH15 và Nghị quyết số 123/2026/UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về điều chỉnh Chương trình lập pháp năm 2026.

Theo ông Hưng, nhiều nghị quyết quan trọng của Trung ương và Bộ Chính trị đã đặt ra yêu cầu đẩy mạnh cải cách thể chế, tinh gọn bộ máy, thúc đẩy chuyển đổi số, hiện đại hóa thủ tục hành chính và nâng cao chất lượng phục vụ người dân, doanh nghiệp. Trong khi đó, thực tiễn triển khai Luật Hải quan năm 2014 cho thấy một số quy định đã bộc lộ hạn chế, chưa theo kịp tốc độ phát triển của công nghệ và yêu cầu xây dựng hải quan số.

Dự thảo luật lần này dự kiến sửa đổi, bổ sung hoặc bãi bỏ 42 điều và bổ sung 4 điều mới, nhằm thể chế hóa các chủ trương lớn về phát triển khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số quốc gia và phát triển kinh tế tư nhân.

Ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký kiêm Trưởng ban Pháp chế VCCI, cho biết dự thảo tập trung sửa đổi nhiều nội dung quan trọng như kiểm tra, giám sát hải quan đối với hàng hóa xuất nhập khẩu qua nền tảng thương mại điện tử; thủ tục đối với hàng hóa quá cảnh, trung chuyển; trách nhiệm của doanh nghiệp kinh doanh kho, bãi, cảng; kiểm tra sau thông quan và quản lý tuân thủ.

Theo ông Tuấn, cộng đồng doanh nghiệp đánh giá cao những kết quả cải cách của ngành Hải quan trong hơn một thập kỷ qua. Từ mô hình kê khai thủ công, đến nay gần như toàn bộ quy trình đã được điện tử hóa. Thời gian thông quan đối với luồng xanh chỉ còn tính bằng giây, trong khi tỷ lệ kiểm tra thực tế hàng hóa giảm xuống khoảng 2,65% dù số lượng tờ khai tăng mạnh.

Những kết quả này tạo nền tảng quan trọng cho việc xây dựng hải quan số, hải quan thông minh trong giai đoạn tới. Việc bổ sung các quy định về quản lý tuân thủ, hồ sơ điện tử, cơ chế một cửa quốc gia, ứng dụng công nghệ số và trí tuệ nhân tạo cũng thể hiện nỗ lực hiện thực hóa các chủ trương về chuyển đổi số quốc gia.

Doanh nghiệp kiến nghị tăng tính minh bạch, giảm gánh nặng thủ tục

Tuy nhiên, đại diện VCCI cho rằng cùng với yêu cầu hiện đại hóa, các quy định mới cần bảo đảm tính minh bạch và khả năng dự báo. Việc chuyển hoàn toàn sang môi trường điện tử hay áp dụng cơ chế ra quyết định tự động là xu hướng tất yếu, nhưng cần có cơ chế giải trình rõ ràng để xử lý các trường hợp phát sinh sai sót từ hệ thống.

Nhiều ý kiến tại hội thảo đặc biệt quan tâm đến các quy định liên quan đến thương mại điện tử xuyên biên giới. Ông Phan Mạnh Hà, Giám đốc Đối ngoại Shopee, cho rằng cần xem xét lại trách nhiệm khai báo hải quan của chủ quản nền tảng thương mại điện tử. Theo ông, sàn thương mại điện tử chỉ đóng vai trò kết nối người bán với người mua, không sở hữu hàng hóa và không nắm đầy đủ dữ liệu hải quan gốc. Vì vậy, sàn nên thực hiện vai trò cung cấp thông tin cho cơ quan Hải quan thay vì trực tiếp khai báo.

Đại diện Shopee cũng bày tỏ băn khoăn về quy định xác thực người mua hàng trong thương mại điện tử xuyên biên giới. Theo ông Hà, phần lớn hàng hóa hiện nay có giá trị thấp và đến từ các quốc gia đã ký hiệp định thương mại tự do với Việt Nam. Việc bổ sung thêm thủ tục xác thực có thể làm tăng chi phí kỹ thuật và kéo dài thời gian thông quan.

Ở góc độ doanh nghiệp đầu tư quốc tế, bà Lê Thị Xuân Huế, Phó Giám đốc Công ty TNHH BowerGroupAsia Việt Nam, đánh giá chế độ doanh nghiệp ưu tiên là một trong những điểm sáng của Luật Hải quan hiện hành. Theo bà, cơ chế cho phép doanh nghiệp ưu tiên đưa hàng vào sản xuất trước khi hoàn thiện hồ sơ đã hỗ trợ hiệu quả hoạt động của nhiều tập đoàn đa quốc gia và cần được luật hóa để bảo đảm tính ổn định lâu dài.

Bà Huế cũng kiến nghị bổ sung cơ chế giải trình trong đánh giá mức độ tuân thủ và chỉ áp dụng thời hạn kiểm tra sau thông quan kéo dài đối với các doanh nghiệp có mức độ rủi ro cao.

Các ý kiến tại hội thảo đều hướng tới mục tiêu xây dựng hệ thống pháp luật hải quan hiện đại, minh bạch, dễ thực hiện và đồng hành cùng doanh nghiệp. Đây sẽ là cơ sở để cơ quan soạn thảo tiếp tục hoàn thiện dự thảo luật theo hướng cân bằng giữa yêu cầu quản lý nhà nước và tạo thuận lợi thương mại, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng.

Anh Minh