Khoa học và những mùa Xuân bền bỉ

Trong khi ở nửa kia bán cầu, Sydney đang rực rỡ nắng Hè, thì tại Việt Nam, hơi thở của Tết đã len lỏi và rộn ràng khắp nơi. Giữa lịch giảng dạy và nghiên cứu dày đặc của học kỳ mới, GS. Nguyễn Thành Vinh tranh thủ dành cho phóng viên Báo Điện tử Chính phủ chút thời gian rảnh hiếm hoi.

'Chuyện không có gì phải ầm ĩ'

Đầu năm 2026, tờ nhật báo quốc gia The Australian đã công bố ấn bản Research Magazine 2026, nêu tên các nhà khoa học và cơ sở nghiên cứu hàng đầu Australia trong 250 lĩnh vực nghiên cứu.

Trên danh sách, GS. Nguyễn Thành Vinh (Vinh Nguyen, ĐH New South Wales - UNSW Sydney) được ghi nhận là nhà nghiên cứu có ảnh hưởng nhất Australia ở lĩnh vực Hóa hữu cơ, thuộc nhóm ngành Khoa học Hóa học và Vật liệu.

Theo thống kê của Google Scholar, tính đến ngày 11/1/2026, các công trình của GS. Nguyễn Thành Vinh được trích dẫn 2.904 lần. Chỉ số h-index (chỉ số đo lường mức độ ảnh hưởng học thuật của một nhà nghiên cứu) của GS. Nguyễn Thành Vinh là 31, tương đương với việc ông có ít nhất 31 bài báo khoa học, mà mỗi bài trong số đó được trích dẫn tối thiểu 31 lần trong các công trình khoa học khác.

Khi nói về sự vinh danh ấy, GS. Nguyễn Thành Vinh chỉ mỉm cười, rằng đây là "chuyện không có gì phải ầm ĩ trong cộng đồng khoa học và có nhiều nhà khoa học gốc Việt còn giỏi hơn nhiều nhưng họ tỏa sáng ở một thời điểm khác lần này".

Với ông, việc được The Australian vinh danh, trước hết là một niềm vui cá nhân, nhưng quan trọng hơn, đó là một minh chứng cho thấy trí tuệ Việt hoàn toàn có thể cạnh tranh sòng phẳng ở những sân chơi học thuật khắt khe nhất.

Nhìn lại hành trình từ một học sinh mê Hóa, Á quân mùa đầu tiên Đường lên đỉnh Olympia, thành viên đội tuyển Olympic Hóa học quốc tế, rồi bền bỉ học tập, nghiên cứu tại Australia và Đức, GS. Nguyễn Thành Vinh không coi thành công là điều đến "bỗng dưng trong chốc lát".

Ông hiểu rõ cái giá của khoa học thực nghiệm, mà đặc biệt là Hóa hữu cơ thực nghiệm, thất bại là chuyện "cơm bữa". "Có những lúc đối mặt với mớ hỗn hợp 'nhựa đen' không xác định trong ống nghiệm suốt nhiều tháng trời trong quá trình nghiên cứu độc lập bước đầu tại Đức, thứ giúp tôi trụ vững chính là cái chất 'lì lợm' và tinh thần 'thua keo này bày keo khác' của người Việt".

"Chúng ta có truyền thống vượt khó và khả năng thích nghi tuyệt vời. Bên cạnh đó, giá trị gia đình cũng là một điểm tựa lớn. Sự ấm áp từ bữa cơm gia đình, nơi tôi vẫn cố gắng duy trì 'vùng lãnh thổ tiếng Việt' cho các con, giúp tôi cân bằng lại sau những áp lực căng thẳng trong phòng lab. Chính sự kiên định mang âm hưởng văn hóa cội nguồn đó đã giúp tôi giữ được sự bình tĩnh để vươn tới các chuẩn mực quốc tế mà không đánh mất bản sắc riêng của mình", GS. Nguyễn Thành Vinh chia sẻ.

Cần chuyển dịch từ làm thuê xuất sắc đến giá trị độc bản

Nhìn rộng ra năng lực hội nhập của đội ngũ trí thức Việt Nam, GS. Nguyễn Thành Vinh cho rằng, các nhà khoa học Việt Nam hiện nay có năng lực hội nhập rất đáng nể. Chúng ta có mặt ở hầu khắp các viện nghiên cứu, đại học hàng đầu thế giới với điểm mạnh là sự nhạy bén và khả năng học hỏi cực nhanh. Tuy nhiên, "để thực sự nâng tầm vị thế, chúng ta cần chuyển dịch từ chỗ 'làm thuê' xuất sắc sang việc tự định hình và dẫn dắt các hướng nghiên cứu mới. Hội nhập không còn là việc chúng ta cố gắng 'giống' họ, mà là việc chúng ta mang đến những giá trị khác biệt và độc bản từ chính sự sáng tạo của mình".

Để những giá trị độc bản ấy không chỉ dừng lại ở các cá nhân riêng lẻ, khoa học cần một môi trường đủ tốt để kết nối và nâng đỡ. GS. Nguyễn Thành Vinh cho rằng, không thể chỉ trông chờ vào những "cây cổ thụ" đơn lẻ, mà cần xây dựng được những "cánh rừng" khoa học – nơi các cá nhân có thể làm việc trong một hệ sinh thái nghiên cứu đồng bộ, với cơ chế tài chính linh hoạt và hệ thống quản lý chất lượng minh bạch. Khi có một môi trường chính danh và nguồn lực xứng tầm, những nhà khoa học xuất sắc sẽ tự khắc tìm thấy nhau, thay vì phải tự xoay xở một cách đơn độc.

GS. Nguyễn Thành Vinh rất kỳ vọng vào những định hướng như Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị. Đó là những nền tảng rất tốt về mặt chủ trương. Tuy nhiên, chúng ta cần cụ thể hóa bằng các cơ chế tài chính linh hoạt và một hệ thống quản lý chất lượng khắt khe nhưng minh bạch. Cần có sự kết nối chặt chẽ hơn giữa các nhà khoa học trong và ngoài nước thông qua các dự án trọng điểm quốc gia. Đặc biệt là các chuyên gia Việt Nam ở nước ngoài khát khao đóng góp cho đất nước, họ mong được trao quyền quản lý về chất lượng khoa học và chịu trách nhiệm như các chuyên gia thực thụ, thay vì chỉ là 'những vị khách mời mang tính biểu tượng'.

Khi có một môi trường đủ tốt, một cơ chế làm việc chính danh và sự hỗ trợ nguồn lực xứng tầm, những 'ngôi sao' riêng lẻ sẽ tự khắc kết nối lại để tạo nên sức mạnh tổng thể cho nền khoa học nước nhà. GS. Nguyễn Thành Vinh bày tỏ hoàn toàn ủng hộ quan điểm thúc đẩy mạnh mẽ việc phát triển khoa học công nghệ của Nhà nước trong những năm gần đây. Trong chiến lược phát triển quốc gia để tiến vào công nghiệp công nghệ cao, khoa học cơ bản phải được coi là "hạ tầng của hạ tầng".

Nếu chúng ta muốn có ngành dược phẩm tự chủ, muốn có vật liệu mới cho năng lượng sạch hay chip bán dẫn, chúng ta không thể đi mua "ngọn" mãi được. Hóa học nói riêng cung cấp những "chìa khóa phân tử" cốt lõi cho các lĩnh vực này. Đầu tư cho khoa học cơ bản nói chung có thể không thấy ngay kết quả trong một vài năm, nhưng đó là sự đầu tư vào nền móng. Một quốc gia muốn "vươn mình" mạnh mẽ và bền vững thì nền móng khoa học phải là "cốt thép" vững chắc.

Mỗi độ Xuân về, khi nhịp sống dường như chậm lại để con người có dịp soi chiếu vào những giá trị bền lâu, câu chuyện về khoa học cũng trở về với cốt lõi của nó: Niềm tin, sự bền bỉ và khát vọng phụng sự tri thức. Với GS. Nguyễn Thành Vinh, khoa học chưa bao giờ là hành trình của những hào quang tức thì, mà là con đường dài của lao động lặng lẽ, của những thất bại được chấp nhận như một phần tất yếu của trưởng thành.

Trong thông điệp đầu Xuân gửi tới thế hệ trẻ đam mê khoa học trong và ngoài nước, GS. bày tỏ: "Con đường vươn tới chuẩn mực quốc tế chưa bao giờ là thảm đỏ, nó đầy rẫy những thất bại và sự cô đơn. Nhưng hãy luôn giữ cho mình sự 'ngây thơ' và tò mò thuần khiết với tri thức. Đừng để những áp lực về thành tích hay nhiêu khê hành chính làm mòn đi đam mê của các bạn. Hãy cứ khát khao, hãy cứ dấn thân ra thế giới để học hỏi những cái hay nhất, mới nhất. Nhưng dù ở bất cứ đâu, mong các bạn giữ được bản sắc trí tuệ Việt Nam là sự kết hợp giữa tư duy logic và trái tim nhân hậu. Khát vọng cống hiến không nhất thiết phải là điều gì đó quá lớn lao, đôi khi nó chỉ bắt đầu từ việc bạn làm tốt nhất công việc chuyên môn của mình và luôn hướng về quê hương với tinh thần sẵn sàng sẻ chia và đóng góp. Chúc các bạn một mùa Xuân mới tràn đầy năng lượng sáng tạo và bản lĩnh để làm chủ 'bầu trời khoa học' của riêng mình!".

Diệu Hương