Kinh tế tuần hoàn từ rơm rạ mở lối cho nông nghiệp phát thải thấp

Trước yêu cầu cấp thiết về chuyển đổi sang nông nghiệp phát thải thấp và tăng trưởng xanh, Trung tâm Khuyến nông quốc gia (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) và Viện Nghiên cứu Lúa gạo quốc tế (IRRI) tổ chức Hội thảo quốc tế "Kinh tế tuần hoàn từ rơm rạ: Đổi mới, hành động, tác động và cơ hội đầu tư (RiceEco 4Is)" (Hội thảo), sáng 20/1.

RiceEco: Cầu nối giữa khoa học, chính sách và thực tiễn

Tiểu vùng Mekong từ lâu được coi là một trong những trung tâm sản xuất lúa gạo lớn nhất thế giới. Mỗi năm, khu vực này đóng góp một lượng lương thực khổng lồ cho thị trường toàn cầu, song cũng đồng thời tạo ra một khối lượng rơm rạ rất lớn sau mỗi vụ thu hoạch.

Theo các nghiên cứu được chia sẻ tại Hội thảo, mỗi năm thế giới phát sinh khoảng 500–600 triệu tấn rơm rạ. Riêng Tiểu vùng Mekong chiếm một phần đáng kể trong con số này. Tuy nhiên, tại nhiều quốc gia, rơm rạ vẫn chủ yếu bị đốt bỏ hoặc xử lý kém hiệu quả, gây ô nhiễm không khí, làm mất dinh dưỡng đất, gia tăng phát thải khí nhà kính và ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng gay gắt, các quốc gia Mekong đang đứng trước yêu cầu cấp thiết phải tái cấu trúc nền nông nghiệp theo hướng phát thải thấp, thích ứng và bền vững hơn. Quản lý rơm rạ, vì thế, không còn là câu chuyện kỹ thuật riêng lẻ mà trở thành một “mắt xích” quan trọng trong chiến lược phát triển nông nghiệp xanh của toàn khu vực.

Hội thảo với sự tham gia của hơn 100 đại biểu là nhà quản lý, nhà khoa học, doanh nghiệp, hợp tác xã nông dân đến từ Việt Nam, Campuchia, Indonesia, Philippines và các quốc gia Tiểu vùng Mekong.

Được tài trợ bởi Quỹ Hợp tác Mekong-Hàn Quốc, dự án RiceEco đã cung cấp những bằng chứng khoa học và thực tiễn cho thấy rơm rạ không phải là phế phẩm mà là một nguồn tài nguyên sinh học chiến lược. Nếu được khai thác hợp lý, rơm rạ có thể tạo ra giá trị kinh tế mới cho nông dân, đồng thời góp phần giảm phát thải khí nhà kính và phục hồi hệ sinh thái đất.

Giảm phát thải từ đồng ruộng-những con số thuyết phục

Các nghiên cứu lập bản đồ và xây dựng chiến lược quản lý rơm rạ tại Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) cho thấy tiềm năng giảm phát thải rất rõ ràng. Theo đó, nếu áp dụng các biện pháp quản lý rơm rạ bền vững, khu vực này có thể giảm tới 36% lượng phát thải từ rơm rạ, tương đương hơn 2 triệu tấn CO₂e mỗi năm. Con số này không chỉ mang ý nghĩa về môi trường mà còn là đóng góp quan trọng cho mục tiêu giảm phát thải quốc gia và cam kết Net Zero của Việt Nam. 

Tại Campuchia, các thí nghiệm thực địa cũng cho kết quả tích cực khi việc sử dụng rơm làm phân bón hữu cơ giúp tăng năng suất lúa và rau màu, đồng thời cải thiện rõ rệt đa dạng sinh học của các sinh vật phân hủy trong đất-nền tảng của sức khỏe đất canh tác lâu dài.

PGS.TS. Nguyễn Văn Hùng, Chuyên gia cao cấp IRRI kiêm Trưởng dự án RiceEco, cho biết sau 3 năm triển khai, dự án đã mang lại những bằng chứng khoa học vững chắc từ thí nghiệm đồng ruộng đến ứng dụng thực tế. Theo ông, ngoài việc gia tăng trên 20% giá trị cho chuỗi lúa -rơm, việc thu gom rơm rạ đưa vào các mô hình kinh tế tuần hoàn còn giúp giảm trên 30% phát thải khí nhà kính.

Hiệu quả kinh tế được kiểm chứng

Không chỉ mang lại lợi ích môi trường, các mô hình kinh tế tuần hoàn từ rơm rạ còn cho thấy hiệu quả kinh tế rõ rệt. Tại ĐBSCL, Hợp tác xã nông nghiệp Tiến Thuận (TP. Cần Thơ) là một trong những điển hình tiêu biểu khi tham gia Đề án 1 triệu hecta lúa chất lượng cao, giảm phát thải khí nhà kính.

Theo ông Nguyễn Cao Khải, Giám đốc HTX, so với canh tác lúa truyền thống, mô hình tích hợp chuỗi giá trị rơm rạ đã giúp tăng hơn 20% thu nhập, tương đương 640 USD/ha/năm, trong điều kiện mỗi năm sản xuất 3 vụ lúa. Thu nhập tăng thêm này đến từ việc tận dụng rơm rạ cho trồng nấm và sản xuất phân hữu cơ, đồng thời giảm chi phí đầu vào và hạn chế tác động tiêu cực đến môi trường.

Quan trọng hơn, việc không đốt rơm rạ sau thu hoạch đã góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng, cải thiện chất lượng không khí tại khu vực nông thôn-vấn đề từng gây nhiều bức xúc trong xã hội.

Khi khoa học đồng hành cùng chính sách

Một trong những điểm nổi bật của RiceEco là cách tiếp cận tổng thể, kết nối chặt chẽ giữa nghiên cứu khoa học, quản lý nhà nước và thị trường. Dự án có sự tham gia của các cơ quan chuyên môn thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường, các tổ chức tài chính, tổ chức quốc tế, doanh nghiệp và hiệp hội ngành hàng, tạo nên một hệ sinh thái hợp tác công-tư hiệu quả.

Thông qua dự án, nhiều kết quả nghiên cứu đã được chuyển hóa thành chính sách và hướng dẫn kỹ thuật cụ thể. 

Mở ra không gian hợp tác và đầu tư mới

Tại hội thảo, nhiều cơ hội đầu tư đã được các đại biểu trao đổi, từ chuỗi cung ứng rơm rạ cơ giới hóa, sản xuất compost quy mô công nghiệp, trồng nấm, vật liệu sinh học, đến các nền tảng số phục vụ quản lý sản xuất và tích hợp tín chỉ carbon vào mô hình kinh doanh.

Chia sẻ quan điểm tại hội thảo, nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Cao Đức Phát cho rằng, xử lý rơm rạ để tăng thu nhập cho nông dân và giảm phát thải là yêu cầu cấp thiết. Theo ông, muốn mô hình này bền vững, cần đầu tư nghiên cứu các công nghệ hiệu quả hơn, đặc biệt là các chế phẩm sinh học và sản phẩm có giá trị gia tăng cao từ rơm rạ, để đủ sức hấp dẫn nông dân và doanh nghiệp tham gia lâu dài.

TS. Suriyan Vichitlekarn, Giám đốc Viện Mekong, nhấn mạnh mô hình kinh tế tuần hoàn từ rơm rạ đã chứng minh tiềm năng không chỉ tại Việt Nam mà cho toàn Tiểu vùng Mekong. Theo ông, hợp tác khu vực chính là chìa khóa để nhân rộng các tác động tích cực này.

Điều chỉnh và nhân rộng các mô hình thành công tại Việt Nam sang các nước

RiceEco đang từng bước hình thành nền tảng cho hệ sinh thái kinh tế tuần hoàn nông nghiệp của Tiểu vùng Mekong, gắn với Khung hợp tác GMS 2030 và Tầm nhìn ASEAN sau năm 2025. Với vai trò là nền tảng chuyển đổi hệ thống khu vực, Viện Mekong đang thúc đẩy việc điều chỉnh và nhân rộng các mô hình thành công tại Việt Nam sang Campuchia, Thái Lan, Lào và Myanmar.

TS. Shin Jongsoo, Giám đốc khu vực châu Á của IRRI, khẳng định: “RiceEco đã chứng minh rằng khoa học và đổi mới là nền tảng của chuyển đổi nông nghiệp bền vững. Nhưng để tạo ra tác động ở quy mô lớn, cần có sự hợp tác chặt chẽ giữa Chính phủ, nhà khoa học, doanh nghiệp và nông dân”.

Tại Hội thảo, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã trao Bằng khen cho Viện Nghiên cứu Lúa gạo quốc tế đã có thành tích xuất sắc trong thúc đẩy kinh tế tuần hoàn, hỗ trợ triển khai thành công giai đoạn 1 của Đề án 1 triệu hecta lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng ĐBSCL.

Lê Sơn