Làm gì để gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa làng xứ Quảng?

Đây là câu chuyện được các nhà quản lý, nhà nghiên cứu, chuyên gia tập trung thảo luận tại tọa đàm "Văn hóa làng xứ Quảng-Giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị trong kỷ nguyên mới", do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch TP. Đà Nẵng tổ chức sáng 25/6.

Nơi lưu giữ hồn cốt xứ Quảng

Phát biểu tại tọa đàm, Phó chủ tịch UBND TP. Đà Nẵng Nguyễn Thị Anh Thi cho biết, nhắc đến xứ Quảng là nhắc đến một vùng đất giàu truyền thống, có bề dày lịch sử, nơi giao thoa của những dòng chảy văn hóa lớn của nhân loại. Và cốt lõi làm nên cái "chất" riêng ấy, không gì khác, chính là văn hóa làng - chiếc nôi hình thành, nuôi dưỡng và tôi luyện bản sắc xứ Quảng.

Từ bao đời nay, làng không chỉ là một thiết chế tự quản, mà là không gian sinh tồn, là mạch nguồn nuôi dưỡng tâm hồn và định hình nên bản sắc con người xứ Quảng: kiên cường, bất khuất, nghĩa tình và tràn đầy khát vọng.

Văn hóa làng xứ Quảng mang trong mình những giá trị đặc sắc, đan xen hài hòa của các giá trị vật chất và tinh thần, giữa không gian cảnh quan, nếp sống, phong tục, tập quán, tín ngưỡng và nghệ thuật kiến trúc. Không gian văn hóa ấy hiện diện đa dạng từ làng ven biển, làng nghề truyền thống, làng nông nghiệp cho đến cộng đồng vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Qua những thăng trầm lịch sử, trong không gian những ngôi làng xứ Quảng là tình làng nghĩa xóm, "tối lửa tắt đèn có nhau", là những phong tục tập quán, giá trị sáng tạo, lễ hội đặc sắc, ký ức tập thể, niềm tin và ý chí kiên trung, bất khuất. Chính những giá trị vô hình ấy đã trở thành điểm tựa tinh thần, tạo nên sức mạnh nội sinh, bồi đắp cho sức sống trường tồn của mảnh đất xứ Quảng anh hùng.

Tuy nhiên, cùng với quá trình đô thị hóa nhanh chóng và sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số, không gian văn hóa làng đang đối diện nhiều thách thức. Nhiều làng quê truyền thống bị thu hẹp, kiến trúc truyền thống dần bị thay thế, các phong tục tập quán đứng trước nguy cơ mai một.

"Làm thế nào để hiện đại nhưng không làm phai mờ bản sắc? Làm thế nào để phát triển kinh tế nhanh và bền vững mà không đánh mất linh hồn làng quê, xứ sở?", Phó Chủ tịch UBND TP. Đà Nẵng đặt vấn đề.

Đây cũng là trăn trở chung của nhiều nhà nghiên cứu văn hóa khi TP. Đà Nẵng với không gian phát triển mở rộng, có quy mô lớn hơn, tốc độ đô thị hóa nhanh hơn và yêu cầu hội nhập sâu rộng hơn.

Bà Lê Thị Thanh Huyền, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch TP. Đà Nẵng cho hay, điều quan trọng hiện nay không chỉ nhận diện và đánh giá thực trạng văn hóa làng xứ Quảng, mà còn phải xác định văn hóa làng trong không gian phát triển mới của TP. Đà Nẵng.

"Câu hỏi đặt ra hiện nay là làm thế nào để mỗi làng quê xứ Quảng vừa giữ được hồn cốt riêng, vừa hòa nhập với nhịp sống hiện đại của một thành phố đang phát triển mạnh mẽ; làm thế nào để các giá trị văn hóa làng trở thành sản phẩm du lịch đặc sắc, tạo sinh kế cho người dân và để người dân thực sự là chủ thể hưởng lợi từ quá trình bảo tồn", bà Huyền trăn trở.

Hãy giữ tên làng có tính nổi trội về lịch sử, văn hóa

Một trong những nội dung nhận được nhiều sự quan tâm tại tọa đàm là câu chuyện bảo lưu tên làng trong quá trình sắp xếp, tổ chức lại các thôn, tổ dân phố.

Bà Nguyễn Thị Thanh Phương, Phó Chủ tịch MTTQ Việt Nam TP. Đà Nẵng cho rằng, văn hóa làng xứ Quảng là một bộ phận quan trọng làm nên bản sắc văn hóa và cốt cách con người Quảng Nam - Đà Nẵng. Những tên làng, đình làng, lễ hội, làng nghề và ký ức cộng đồng được lưu giữ qua nhiều thế hệ chính là những giá trị cần được trân trọng, bảo tồn và phát huy.

Theo bà Phương, người dân không chỉ là chủ thể sáng tạo, gìn giữ và trao truyền các giá trị văn hóa cộng đồng mà còn là chủ thể tham gia quyết định những vấn đề liên quan trực tiếp đến đời sống của mình. Vì vậy, việc sắp xếp, đặt tên thôn, tổ dân phố cần được thực hiện công khai, dân chủ, tôn trọng ý kiến nhân dân và tạo sự đồng thuận xã hội.

Thực tế cho thấy, người dân đặc biệt quan tâm đến việc giữ gìn các danh xưng làng truyền thống đã gắn bó với lịch sử hình thành vùng đất và đời sống văn hóa cộng đồng. Bởi tên làng không đơn thuần là một địa danh hành chính mà còn là nơi lưu giữ ký ức cộng đồng, bản sắc văn hóa và tình cảm gắn bó sâu sắc của bao thế hệ.

Cùng quan điểm, PGS.TS Ngô Văn Minh, Hội Di sản văn hóa TP. Đà Nẵng cho rằng cần có giải pháp bảo lưu tên làng trong quá trình sắp xếp thôn, tổ dân phố. Ông đề xuất trong trường hợp có thể thì nên giữ địa vực làng xưa trong cùng một thôn mới; đồng thời ưu tiên sử dụng một trong các tên làng xưa có tính nổi trội về lịch sử, văn hóa, thương hiệu làng nghề khi đặt tên thôn mới.

Biến văn hóa làng thành nguồn lực phát triển

Chia sẻ tại tọa đàm, PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội Quốc hội, trong kỷ nguyên mới, bảo tồn văn hóa làng không phải là níu giữ quá khứ, mà làm cho những giá trị tốt đẹp của quá khứ tiếp tục sống trong hiện tại và tham gia kiến tạo tương lai.

Muốn vậy, cần chuyển từ tư duy bảo tồn tĩnh sang bảo tồn động; từ bảo tồn di tích đơn lẻ sang bảo tồn hệ sinh thái văn hóa; từ quản lý hành chính sang quản trị có sự tham gia của cộng đồng; từ khai thác tài nguyên văn hóa sang phát triển nguồn lực văn hóa; từ truyền thông một chiều sang giáo dục, số hóa và sáng tạo hóa di sản.

"Nếu làm được điều đó, văn hóa làng xứ Quảng sẽ không chỉ được bảo vệ khỏi nguy cơ mai một, mà còn trở thành động lực cho phát triển bền vững, nguồn cảm hứng cho sáng tạo, nền tảng cho giáo dục con người, chất liệu cho công nghiệp văn hóa và sức mạnh mềm cho địa phương trong hội nhập.

Khi mỗi làng biết giữ hồn cốt của mình, mỗi cộng đồng biết tự hào và làm mới di sản của mình, khi đó bản sắc văn hóa dân tộc sẽ không chỉ được gìn giữ trong ký ức, mà sẽ tiếp tục được bồi đắp trong đời sống, trong phát triển và trong khát vọng vươn lên của đất nước", PGS. TS Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh.

Nhật Anh