Mang Tổ quốc trong từng công trình khoa học

Những ngày chuyển giao từ năm cũ sang năm mới 2026, phóng viên Báo Điện tử Chính phủ có dịp trò chuyện với PGS.TS Lê Đức Anh, Chủ tịch Hội Trí thức Việt Nam tại Nhật Bản, một trong những đại biểu đại diện cho hơn 6,5 triệu kiều bào trên toàn thế giới về dự Đại hội Thi đua yêu nước lần thứ XI tại Hà Nội.

PGS. TS. Lê Đức Anh hiện là giảng viên tại Khoa Kỹ thuật, Trường Đại học Tokyo, Bộ môn Kỹ thuật Điện – Hệ thống Thông tin. Ông nhận bằng Tiến sĩ Kỹ thuật tại Đại học Tokyo năm 2016 và đã có nhiều đóng góp quan trọng trong lĩnh vực nghiên cứu vật liệu bán dẫn.

Công trình nghiên cứu nổi bật của ông là phát triển thành công vật liệu bán dẫn sắt từ nền III–V pha tạp Fe, có khả năng duy trì từ tính ở nhiệt độ phòng – thành tựu mở đường cho thế hệ thiết bị spintronics mới, ứng dụng trong điện tử siêu tiết kiệm năng lượng và công nghệ thông tin lượng tử.

Ông đã công bố nhiều công trình nghiên cứu trên các tạp chí khoa học hàng đầu thế giới như Nature Physics, Nature Communications, Physical Review Letters, và Advanced Materials.

Đồng thời, ông cũng vinh dự nhận nhiều giải thưởng quốc tế uy tín: Nippon Broadcasting System Prize (Grand Prix for Science and Technology); 2022 MBE Young Investigator Award; 2024 Marubun Research Award; 2025 MEXT Young Scientist Prize.

Yêu nước bắt đầu từ những việc rất nhỏ, rất thường ngày

Nếu chọn một khoảnh khắc khiến ông cảm nhận rõ nhất thế nào là "thi đua yêu nước" trong hành trình sống và làm việc tại Nhật Bản, đó là khoảnh khắc nào?

PGS.TS. Lê Đức Anh: Có lẽ đó là khoảnh khắc tôi đứng tại một hội thảo khoa học quốc tế và nhận một giải thưởng chuyên môn có giá trị trong ngành, khi tên Việt Nam được xướng lên gắn với một kết quả nghiên cứu nghiêm túc, được cộng đồng học thuật quốc tế ghi nhận và tôn trọng. Khi ấy, tôi cảm nhận rất rõ rằng "thi đua yêu nước" không nằm ở những điều lớn lao hay khẩu hiệu, mà ở việc mỗi người Việt Nam ở nước ngoài làm tốt nhất công việc của mình. Để khi nhắc đến Việt Nam, người ta nhắc bằng sự tin cậy và nể trọng, chứ không phải bằng sự tò mò hay hoài nghi.

Với ông, "yêu nước" của một trí thức Việt Nam ở nước ngoài bắt đầu từ điều gì - một quyết định lớn hay từ những việc rất nhỏ, rất thường ngày?

PGS.TS. Lê Đức Anh: Tôi tin rằng yêu nước bắt đầu từ những việc rất nhỏ và rất thường ngày: Làm việc đúng giờ, làm nghiên cứu nghiêm túc, giữ chữ tín trong hợp tác và không dễ dãi với chính mình. Bởi khi làm việc trong môi trường quốc tế, tôi luôn ý thức rằng đó không chỉ là uy tín cá nhân, mà còn là hình ảnh đại diện cho con người Việt Nam. Những điều nhỏ ấy, nếu được duy trì một cách bền bỉ và nhất quán, sẽ tích lũy thành những đóng góp lớn. Ngược lại, nếu chỉ trông chờ vào những quyết định mang tính thời điểm thì rất khó tạo ra giá trị lâu dài.

Thi đua trong khoa học là thi đua với chính mình của ngày hôm qua

Trong môi trường khoa học – học thuật nghiêm cẩn như Nhật Bản, ông hiểu và thực hành tinh thần "thi đua" như thế nào để tránh hình thức, chạy theo phong trào?

PGS.TS. Lê Đức Anh: Ở Nhật Bản, tinh thần "thi đua" không ồn ào mà rất lặng lẽ. Tôi thường lấy ví dụ về hai nhà khoa học người Nhật là Kitamura Susumu và Sakaguchi Shimon, những người vừa được trao giải Nobel Hóa học và Y sinh trong thời gian gần đây. Trước khi được thế giới biết đến, các công trình nghiên cứu của họ đã được tiến hành một cách bền bỉ, gần như âm thầm, trong nhiều năm, thậm chí nhiều thập kỷ, không chạy theo trào lưu hay áp lực công bố ngắn hạn.

Từ những tấm gương đó, tôi học được rằng "thi đua" trong khoa học trước hết là thi đua với chính mình của ngày hôm qua: Hôm nay làm tốt hơn, sâu hơn, có trách nhiệm hơn. Nếu kết quả chưa đến ngay thì cũng không sao, miễn là quá trình đủ nghiêm túc, trung thực và mỗi ngày đều có một bước tiến mới. Trong khoa học, phong trào có thể đến rất nhanh và đi cũng rất nhanh, còn uy tín thì hình thành rất chậm – nhưng một khi đã được xây dựng, nó sẽ đi rất xa.

Ông có thể chia sẻ một hoạt động cụ thể của Hội Trí thức Việt Nam tại Nhật Bản mà ông cho rằng thể hiện rõ nhất tinh thần thi đua yêu nước bằng hành động thiết thực?

PGS.TS. Lê Đức Anh: Hiện nay, khoa học công nghệ là một trong những trụ cột quan trọng của quan hệ hợp tác Việt Nam – Nhật Bản. Tuy nhiên, để các hợp tác này thực sự hiệu quả, đi vào chiều sâu và tạo ra giá trị lâu dài, vai trò kết nối là hết sức then chốt. Trong thời gian qua, một hoạt động mà tôi rất tâm đắc là các chương trình kết nối giữa chính phủ, các trường đại học, viện nghiên cứu và chuyên gia Nhật Bản với Việt Nam nhằm đào tạo nguồn nhân lực bán dẫn chất lượng cao.

Thông qua nỗ lực của mạng lưới các chuyên gia Việt Nam tại Nhật Bản, phía Nhật đã khởi động chương trình NEXUS, hướng đến đào tạo khoảng 250 tiến sĩ ngành bán dẫn cho Việt Nam trong những năm tới, thông qua hợp tác nghiên cứu và sử dụng các cơ sở nghiên cứu tiên tiến tại Nhật Bản. Không ồn ào, không treo khẩu hiệu lớn, nhưng từng buổi trao đổi chuyên môn, từng đề tài hợp tác cụ thể đã tạo ra giá trị thật. Với tôi, yêu nước đôi khi rất giản dị: Giúp quê hương tránh được những bước thử – sai không cần thiết và từng bước tích lũy nội lực cho giai đoạn phát triển tiếp theo.

Cống hiến không nhất thiết phải bắt đầu bằng những điều vĩ đại

Theo ông, điều khó nhất khi tập hợp, khơi dậy tinh thần cống hiến trong cộng đồng trí thức kiều bào là gì và ông đã vượt qua thách thức đó ra sao?

PGS.TS. Lê Đức Anh: Khó nhất chính là sự bận rộn và khác biệt về ưu tiên của mỗi người. Ai cũng có nhiều trách nhiệm, nhiều áp lực trong công việc và cuộc sống. Vì vậy, tôi không chọn cách kêu gọi chung chung, mà bắt đầu từ những việc rất cụ thể, rất nhỏ, phù hợp với quỹ thời gian và chuyên môn của từng người. Khi họ thấy đóng góp của mình thực sự có ý nghĩa và tạo ra tác động rõ ràng, tinh thần cống hiến sẽ lan tỏa một cách tự nhiên, không cần thúc ép.

Trong vai trò cầu nối giữa trí thức Việt Nam và các đối tác Nhật Bản, có câu chuyện nào khiến ông đặc biệt trăn trở hoặc tự hào vì đã đóng góp được điều gì đó cho quê hương?

PGS.TS. Lê Đức Anh: Tôi có cơ hội tham gia kết nối nhiều nhóm nghiên cứu Nhật Bản với các đối tác trong nước, đồng thời giới thiệu về mạng lưới trí thức Việt Nam tại Nhật Bản với bạn bè trong giới học thuật và chính giới Nhật Bản. Từ năm 2019, Hội Trí thức Việt Nam tại Nhật Bản đã tổ chức Diễn đàn Trí thức Việt Nam tại Nhật Bản (Vietnam Summit in Japan) định kỳ hai năm một lần, với quy mô từ 500 đến 1.000 người tham dự.

Sau những sự kiện như vậy, tôi thường nhận được những phản hồi vừa ngạc nhiên vừa thán phục từ phía bạn bè Nhật Bản về quy mô, chất lượng và khả năng đóng góp của trí thức Việt Nam. Điều đó khiến tôi rất tự hào – không phải vì cá nhân mình, mà vì niềm tin ngày càng lớn dành cho người Việt. Chính sự ủng hộ của cả chính quyền và giới trí thức hai nước là động lực để chúng tôi tiếp tục các hoạt động kết nối này.

Nếu gửi một thông điệp ngắn tới các trí thức trẻ Việt Nam đang học tập, làm việc ở nước ngoài hôm nay, ông sẽ nhấn mạnh điều gì về hai chữ "cống hiến"?

PGS.TS. Lê Đức Anh: Tôi muốn nhắn rằng: Cống hiến không nhất thiết phải bắt đầu bằng những điều vĩ đại. Hãy bắt đầu bằng việc làm thật tốt công việc của mình, giữ vững các giá trị Việt Nam trong môi trường quốc tế và luôn tự hỏi: "Việc mình đang làm hôm nay, mai này có thể giúp ích gì cho quê hương không?" Chỉ cần câu hỏi ấy còn hiện diện trong tim, thì dù ở đâu, chúng ta cũng đang cống hiến.

Diệu Hương (thực hiện)