Một cuộc đời tận hiến vì đất nước, vì công lý

Cội nguồn nuôi dưỡng tình yêu đất nước

Bà Trần Tố Nga sinh năm 1942 trong một gia đình cách mạng kiên trung. Bà là con gái của liệt sĩ Nguyễn Thị Tú, nguyên Hội trưởng Hội Liên hiệp Phụ nữ Giải phóng miền Nam Việt Nam. Năm 1954, bà được gửi ra miền Bắc mang theo lời dặn của mẹ: "Con đường của mẹ còn cực lắm... con ra với Bác Hồ, ráng trở thành người tốt".

Những lá thư từ nhà tù của bà Nguyễn Thị Tú gửi ra Bắc cho con luôn tràn đầy tinh thần lạc quan và gửi gắm cả trách nhiệm đối với đất nước: "Cố gắng học tập cho tốt, lao động cho tốt đi, con à. Rồi mẹ con mình sẽ được gặp nhau, đừng nôn nóng. Mẹ tin rằng trên con đường chiến đấu sắp tới, các con sẽ trong số tích cực nhất, nếu không nói là phải đi đầu trong mọi hoàn cảnh khó khăn. Miền Nam đấu tranh anh dũng như thế, các con phải làm thế nào để xứng đáng là con của Thành Đồng trong cuộc bảo vệ miền Bắc thân yêu". Càng nhớ thương mẹ, sống tại Hà Nội, trong tình yêu thương và sự chăm sóc của nhân dân miền Bắc, bà ráng học, phấn đấu vào Đội, vào Đoàn, vào Đảng và giữ trọn lời thề suốt đời vì độc lập tự do của đất nước, vì hạnh phúc của nhân dân.

Bản lĩnh "thép" nơi ngục tù

Năm 1965, từ chối cơ hội sang Liên Xô làm luận án Phó Tiến sĩ, bà Trần Tố Nga trong đoàn giáo viên vượt Trường Sơn trở về miền Nam với mục tiêu dạy chữ cho thiếu nhi vùng giải phóng. Từ chiến tranh đặc biệt chuyển thành chiến tranh cục bộ do quân đội Mỹ tham gia trực tiếp, vùng giải phóng bị thu hẹp, nhân dân bị lùa vào ấp chiến lược, bà được phân công về công tác tại Thông tấn xã Giải phóng miền Nam Việt Nam. Cuối năm 1966, bà được gặp mẹ tại căn cứ của Mặt trận Dân tộc Giải phóng Sài Gòn-Gia Định (Y4) sau 10 năm xa cách nhưng bà không thể ngờ đó là lần cuối cùng.

Nỗi đau khi mẹ "mất tích" trong trận càn Cedarfalls năm 1966 càng khiến bà thêm kiên định trên con đường hoạt động cách mạng gian khổ, hiểm nguy với mong muốn đất nước được hòa bình, thống nhất.

Năm 1972, bà được cử vào Sài Gòn, hoạt động bí mật trong lòng địch. Tháng 8/1974, cơ sở bị lộ, bà bị bắt giam ở Khối đặc biệt của Tổng nha Cảnh sát khi đang mang thai 4 tháng. Bị tra tấn, đánh đập, bà vẫn giữ trọn khí tiết. Cô bé Việt - Liên ra đời trong tù được gọi là "người tù không số"- thế hệ thứ tư trong gia đình bà từng bị cầm tù trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ của dân tộc. Ngày 30/4/1975, cửa tù được mở, bà bế con trở về nhà.

Cuộc chiến giữa thời bình

Hòa bình lập lại, sau gần 20 năm cống hiến cho ngành giáo dục, bà Trần Tố Nga quyết định dành phần đời còn lại để thực hiện tâm nguyện của mẹ và lời thề của mình: Chăm sóc những người bất hạnh. Bà trở thành cầu nối của tình hữu nghị Việt-Pháp, vận động các đoàn bác sĩ mổ vá môi và hở hàm ếch cho các bệnh nhân ở miền Tây và xây dựng nhiều trường học tại Việt Nam. Bà được Chính phủ Pháp trao tặng Huân chương Bắc Đẩu Bội Tinh.

Ở tuổi ngoài 70, bà quyết định bước vào cuộc chiến mà bà gọi là cuộc chiến cuối cùng của đời mình: kiện các tập đoàn hóa chất Mỹ đã sản xuất và cung cấp chất độc da cam cho quân đội Mỹ sử dụng trong chiến tranh Việt Nam từ năm 1966-1971. Đây là một hành trình "vô tiền khoáng hậu" trong lịch sử pháp lý thế giới. Bà là người duy nhất trên thế giới hội đủ điều kiện để khởi kiện các tập đoàn hóa chất Mỹ: là công dân Pháp (tận dụng luật pháp Pháp), là nạn nhân trực tiếp và sống tại quốc gia có luật pháp cho phép xét xử các vụ kiện quốc tế bảo vệ công dân mình chống lại các pháp nhân nước ngoài gây tổn hại. Cuộc chiến bền bỉ qua hơn một thập kỷ với các mốc thời gian quan trọng:

Năm 2009, bà làm chứng tại Tòa án Lương tâm Quốc tế ở Paris. Những lời kể về nỗi đau và mất mát của những nạn nhân chất độc da cam mà bà đã gặp làm rúng động dư luận quốc tế. Tháng 5/2014, với sự hỗ trợ của luật sư William Bourdon cùng 2 cộng sự, bà chính thức đệ đơn kiện 26 tập đoàn hóa chất Mỹ, 19 tập đoàn đứng đầu là Monsanto và Dow Chemical tại Tòa Đại hình Évry. Giai đoạn 2014-2021, 19 tập đoàn Mỹ bị kiện với 38 luật sư đã tranh tụng trong 19 phiên tòa thủ tục với rất nhiều sự kiện mà bên Mỹ duy trì và kéo dài vụ kiện nhưng bà không bỏ cuộc.

Ngày 25/01/2021, phiên tranh tụng trực tiếp lịch sử diễn ra tại Tòa Đại hình Évry. Đây là lần đầu tiên các tập đoàn hóa chất Mỹ bị kiện phải đối mặt trực diện với một nạn nhân da cam Việt Nam tại một tòa án dân sự Pháp. Ngày 10/5/2021, tòa sơ thẩm Évry ra tuyên bố "không có thẩm quyền" xét xử. Cùng các luật sư, bà Trần Tố Nga Nga lập tức kháng cáo.

Ngày 07/5/2024, trong phiên điều trần tại Tòa án phúc thẩm Paris, các luật sư của bà Trần Tố Nga đã chứng minh rằng: các công ty bị kiện dù biết rất rõ tác hại của chất độc da cam nhưng vẫn chủ động tham gia đấu thầu. Tòa án phúc thẩm Paris vẫn duy trì phán quyết của tòa sơ thẩm. Bà Trần Tố Nga quyết định kháng cáo lên tòa án tối cao của Pháp.

Bà Nga chia sẻ: "Có ai biết được những hy sinh của nhân dân ta... Tôi nhớ đến nhói lòng những người bạn đã mãi mãi ở tuổi 20…". Và trong ký ức của bà, vẫn còn đó nỗi đau đớn xen lẫn tự hào khi nghĩ về sự hy sinh của mẹ: một người phụ nữ đã bị tra tấn bằng điện liên tục trong hơn 3 tiếng đồng hồ và bị chôn sống. Phải hơn 30 năm sau ngày hòa bình, hài cốt của người mẹ anh hùng mới được tìm thấy, với những sợi dây vẫn còn buộc chặt chân tay và quanh người - một minh chứng rùng mình cho tội ác chiến tranh và sự kiên trung của người phụ nữ Việt Nam. Lời chứng thực của chính lính Mỹ trực tiếp tra tấn liệt sĩ Nguyễn Thị Tú đã trở thành nỗi nhức nhối, thôi thúc bà Trần Tố Nga phải sống, chiến đấu cho công lý và lẽ phải của cuộc đời.

Hành trình pháp lý kéo dài hơn 13 năm đòi công lý cho hàng triệu nạn nhân da cam Việt Nam của bà không đơn độc. Đó là sự hội tụ của tinh thần dân tộc Việt Nam và niềm tin vào lẽ phải, sự tiếp sức của hàng triệu trái tim yêu chuộng hòa bình trên toàn thế giới. Hội Nạn nhân chất độc da cam/dioxin Việt Nam đã sát cánh từ những ngày đầu khởi kiện. Hơn 400.000 chữ ký ủng hộ từ người dân trong nước, từ những cựu chiến binh già đến các em học sinh đã được gửi đi. Chính sự thấu cảm và ủng hộ từ đất mẹ đã tiếp thêm động lực cho bà trong cuộc chiến pháp lý cam go.

Không chỉ có Việt Nam, bà đã nhận được sự ủng hộ rộng rãi, mạnh mẽ từ chính giới và nhân dân quốc tế. Cuộc chiến của bà đã vượt ra khỏi biên giới một quốc gia, trở thành biểu tượng của phong trào chống tội ác hủy hoại môi trường toàn cầu. Luật sư William Bourdon và các cộng sự đã tình nguyện bào chữa miễn phí cho bà suốt hơn một thập kỷ. Ngày 5/10/2023, Hạ viện Bỉ đã thông qua Nghị quyết hỗ trợ nạn nhân chất độc da cam Việt Nam.với tỷ lệ phiếu ủng hộ tuyệt đối.

Từ chiến hào mưa bom bão đạn, chốn lao tù khổ ải cho đến các phiên tòa cam go tại Paris, cuộc đời tận hiến cho dân tộc và công lý cho nhân loại của bà Trần Tố Nga là minh chứng cho vẻ đẹp, khí chất của người phụ nữ Việt Nam: dịu dàng, nhân hậu nhưng bền bỉ, kiên cường, bất khuất đến hơi thở cuối cùng. Đúng như tên cuốn tự truyện "Đường Trần-ngọn lửa không bao giờ tắt" của bà, dù phía trước vẫn còn nhiều chông gai nhưng ngọn lửa mà bà đã thắp lên sẽ tiếp tục soi sáng. Đó là ngọn lửa của niềm tin, rực cháy vì công lý cho hàng triệu nạn nhân chất độc da cam và vì một tương lai hòa bình, nơi sự thật và nhân phẩm con người luôn được tôn trọng trên toàn thế giới./.

Thu Hoàn