Ngành sữa Việt: Mô hình chuỗi liên kết và diện mạo nông thôn mới

Chuỗi thức ăn liên kết "chìa khoá vàng" cho chăn nuôi bò sữa

Trong hơn hai thập kỷ qua, ngành chăn nuôi bò sữa Việt Nam đã chứng kiến cuộc cách mạng về tư duy quản trị và ứng dụng công nghệ. Từ hình thức chăn nuôi nông hộ nhỏ lẻ, manh mún với quy mô vài ba con, phụ thuộc hoàn toàn vào phụ phẩm nông nghiệp và cỏ tự nhiên, ngành sữa đã tiến thẳng lên mô hình sản xuất công nghiệp, áp dụng công nghệ số, quản trị đàn bằng chip điện tử và chuẩn hóa quy trình quốc tế.

Tuy nhiên, khi quy mô tổng đàn bò sữa toàn quốc tăng nhanh và tiệm cận các chuẩn mực thế giới, ngành nông nghiệp Việt Nam phải đối mặt với một "nút thắt" chiến lược: Bài toán tự chủ nguồn thức ăn thô xanh chất lượng cao.

Trong cơ cấu chi phí chăn nuôi bò sữa, thức ăn chiếm tới 60-70% giá thành sản xuất. Bò sữa là loài động vật nhai lại, năng suất và chất lượng sữa (chỉ số độ béo, protein, mỡ sữa) phụ thuộc trực tiếp vào khẩu phần thức ăn thô xanh tươi ngon, đạt chuẩn dinh dưỡng. Nếu phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu (như cỏ khô Alfalfa hay ngô ủ chua đóng kiện từ nước ngoài), doanh nghiệp và trang trại sẽ chịu áp lực khổng lồ từ chi phí vận chuyển logistics, rủi ro tỉ giá và biến động cung - cầu toàn cầu.

Nhận diện rõ thách thức này, mô hình Chuỗi thức ăn liên kết khép kín đã xuất hiện như một "chìa khóa vàng", mở ra hướng đi tối ưu cho bức tranh kinh tế ngành sữa.

Ly sữa giá trị là sự kết tinh của mồ hôi nông dân, trí tuệ khoa học, kỷ luật trang trại và trách nhiệm doanh nghiệp

Mô hình chuỗi thức ăn liên kết trong chăn nuôi bò sữa không đơn thuần là hoạt động mua - bán hàng hóa nông sản thông thường, mà là một hệ sinh thái hợp tác kỹ thuật và kinh tế chặt chẽ giữa 3 mắt xích chính: Nông dân địa phương: Quy hoạch và canh tác; Trang trại chăn nuôi: Ủ chua và thu hoạch sữa; Doanh nghiệp chế biến: Thương mại và phân phối.

Mắt xích 1 là nông dân địa phương – nhà sản xuất nguyên liệu đầu vào. Nông dân chuyển đổi các diện tích đất lúa kém hiệu quả, đất bãi bồi sang quy hoạch trồng các loại cây thức ăn cao sản ngắn ngày như ngô sinh khối (Biomass Maize). Việc kết hợp giữa ngô sinh khối và các giống cỏ cao sản giúp cân đối khẩu phần dinh dưỡng, bảo đảm nguồn thức ăn xanh quanh năm, giảm áp lực nhập khẩu thức ăn thô và tăng tính chủ động cho các trang trại bò sữa. Đồng thời, những cánh đồng cỏ lâu năm còn góp phần che phủ đất, hạn chế xói mòn, giữ ẩm và cải thiện độ phì của đất canh tác.

Mắt xích 2 là trang trại chăn nuôi – trung tâm kỹ thuật & bao tiêu. Trang trại bò sữa đóng vai trò vừa là khách hàng bao tiêu, vừa là "trung tâm chuyển giao công nghệ". Trang trại cung cấp giống ngô chuẩn, hướng dẫn nông dân quy trình canh tác theo tiêu chuẩn VietGAP/GlobalGAP, kiểm soát dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và thời điểm thu hoạch. Khi ngô/cỏ thu hoạch xong, trang trại tiến hành thu mua tại chỗ với mức giá thu mua ổn định được cam kết bằng hợp đồng dài hạn, sau đó đưa vào hệ thống ủ chua (Silage) phối trộn TMR (Total Mixed Ration) đạt chuẩn dinh dưỡng cho đàn bò.

Mắt xích 3 là doanh nghiệp chế biến & phân phối – đầu ra thương mại bền vững". Doanh nghiệp tiếp nhận nguồn sữa tươi nguyên liệu thuần khiết, chất lượng cao từ trang trại. Nhờ kiểm soát tốt chất lượng thức ăn đầu vào, sữa thu hoạch có vi sinh thấp, hàm lượng dinh dưỡng cao, giúp doanh nghiệp tinh chế và chế biến sâu thành các dòng sản phẩm cao cấp (sữa tươi thanh trùng, tiệt trùng, sữa chua, phô mai...) có sức cạnh tranh vượt trội trên thị trường trong nước và quốc tế.

Theo chuyên gia nông nghiệp Hoàng Trọng Thủy: "Muốn xây dựng một ngành sữa mạnh không chỉ cần giống bò tốt hay nhà máy hiện đại. Điều quan trọng hơn là phải hình thành một chuỗi liên kết bền vững từ cánh đồng thức ăn đến ly sữa. Khi người nông dân, hợp tác xã, trang trại và doanh nghiệp cùng chia sẻ lợi ích, ngành sữa mới có thể phát triển ổn định, nâng cao sức cạnh tranh và vươn ra thị trường quốc tế. Đây cũng là một minh chứng sinh động cho tư duy kinh tế nông nghiệp hiện đại: Phát triển không phải bằng từng mắt xích riêng lẻ mà bằng sức mạnh của cả chuỗi giá trị.

Sự trưởng thành của nguồn nhân lực nông thôn

Nhìn nhận về mô hình chuỗi thức ăn liên kết trong chăn nuôi bò sữa, chuyên gia nông nghiệp Hoàng Trọng Thủy cho biết: Trong nhiều năm, chúng ta thường nói đến việc giữ người dân ở lại nông thôn. Nhưng muốn họ ở lại thì phải có việc làm ổn định, có thu nhập, có cơ hội phát triển nghề nghiệp, tiến tới no đủ, làm giàu. Chuỗi thức ăn liên kết đã góp phần tạo ra điều đó.

Người nông dân không còn là người bán nông sản theo từng vụ, mà trở thành đối tác lâu dài của doanh nghiệp. Mối quan hệ không chỉ là mua và bán mà nó còn là bốn tầng hợp tác: kỹ thuật, chất lượng, kế hoạch sản xuất và chia sẻ lợi ích. Qua nhiều năm làm việc với doanh nghiệp, họ sẽ trở thành những người có trình độ nghề nghiệp cao trong chính lĩnh vực mà mình theo đuổi. Đây là điều rất đáng quý.

Ở nhiều nước có nền nông nghiệp phát triển, người nông dân được xã hội tôn trọng không phải vì họ sở hữu nhiều đất đai mà vì họ là những người có trình độ nghề nghiệp cao, làm ra sản phẩm có trách nhiệm với xã hội, với môi trường. Nông nghiệp hiện đại không cần nhiều lao động giản đơn, mà cần những người nông dân chuyên nghiệp.

Vì vậy, theo ông Hoàng Trọng Thủy, thành công lớn nhất của chuỗi thức ăn liên kết không chỉ là tăng năng suất hay tăng thu nhập mà còn là hình thành đội ngũ nông dân chuyên nghiệp ngay trên chính quê hương của họ.  

"Theo tôi, điều có ý nghĩa nhất mà chuỗi thức ăn liên kết mang lại là một bài học về tổ chức sản xuất. Đó là bài học lấy liên kết làm nền tảng, lấy lợi ích hài hòa làm động lực và lấy người nông dân làm trung tâm của quá trình phát triển", ông Hoàng Trọng Thủy chia sẻ.

Cũng theo ông Thủy, một nền nông nghiệp hiện đại không thể chỉ dựa vào những trang trại lớn hay những nhà máy hiện đại, mà phải được xây dựng trên những vùng nguyên liệu ổn định, những người nông dân có tay nghề cao và những doanh nghiệp sẵn sàng đồng hành lâu dài. Trong ngành sữa, cọng cỏ không chỉ nuôi con bò; cọng cỏ còn nuôi cả một chuỗi giá trị, nuôi sinh kế của người nông dân và nuôi sức cạnh tranh của thương hiệu sữa Việt.

"Khi người nông dân không còn đứng ngoài chuỗi giá trị mà trở thành đối tác của doanh nghiệp; khi cánh đồng không chỉ tạo ra nông sản mà còn tạo ra việc làm, tri thức và môi trường xanh; khi lợi ích của nông dân, doanh nghiệp và xã hội cùng gặp nhau trong một chuỗi liên kết bền vững, thì đó không chỉ là thành công của ngành sữa mà còn là hướng đi đáng tham khảo cho nhiều ngành hàng nông nghiệp khác của Việt Nam", chuyên gia nông nghiệp Hoàng Trọng Thủy cho biết./.