Nghệ sĩ thích ứng chuyển đổi số trong nghệ thuật biểu diễn

Để công nghệ nâng tầm nghệ thuật biểu diễn

NSND Tống Toàn Thắng, Giám đốc Liên đoàn Xiếc Việt Nam, cho rằng ứng dụng công nghệ số trước hết đòi hỏi thay đổi tư duy của người đứng đầu, đạo diễn và cả ê-kíp sáng tạo. Công nghệ phải được tính đến ngay từ khi hình thành ý tưởng, xây dựng kịch bản, thay vì đợi hoàn thiện tác phẩm rồi mới tìm hình ảnh đưa vào.

Tại tọa đàm "Ứng dụng công nghệ số trong hoạt động nghệ thuật biểu diễn - Những vấn đề đặt ra từ thực tiễn", NSND Tống Toàn Thắng cho biết, Liên đoàn đã tiếp cận việc kết hợp công nghệ với nghệ thuật từ hơn 10 năm trước. Khi tham khảo các chương trình ở nước ngoài, điều những người làm nghề trăn trở là làm thế nào để xây dựng được sản phẩm có chất lượng tương xứng, trong khi Việt Nam có đội ngũ nghệ sĩ chuyên nghiệp, tài năng.

Tuy nhiên, khoảng cách từ mong muốn đến thực hiện không nhỏ. Rạp Xiếc Trung ương được xây dựng khoảng 35 năm, hạ tầng ban đầu chưa tính đến yêu cầu ứng dụng những công nghệ trình chiếu hiện nay. Khi muốn đưa hình ảnh lên mái vòm, Liên đoàn phải cùng đối tác công nghệ thử nghiệm trực tiếp, đánh giá khả năng đáp ứng của không gian, bề mặt trình chiếu và thiết bị.

Với "Sơn thần thủy quái", công nghệ đã giúp Liên đoàn tạo nên thay đổi so với cách dàn dựng câu chuyện Sơn Tinh, Thủy Tinh cách đây 20 năm. Những không gian núi rừng, đại dương được mở ra, hỗ trợ nghệ sĩ hóa thân, đưa người xem vào câu chuyện và tiếp cận gần hơn nhu cầu thưởng thức của công chúng hôm nay, đặc biệt là khán giả trẻ.

Dù vậy, ông khẳng định những khoảnh khắc khiến khán giả nín thở, hồi hộp rồi vỡ òa vẫn đến từ kỹ năng, bản lĩnh của nghệ sĩ. Công nghệ hỗ trợ tổ chức tiết tấu, lựa chọn động tác có giá trị để tạo điểm nhấn, đồng thời giúp phân bổ sức lực hợp lý hơn trong tiết mục.

Sự phối hợp này cũng có những yêu cầu đặc thù. Trạng thái cơ thể, thời gian lấy thăng bằng của nghệ sĩ không phải lúc nào cũng giống nhau. Người vận hành âm thanh, ánh sáng, hình ảnh phải hiểu tiết mục, quan sát và phối hợp theo diễn biến thực tế. Ngược lại, diễn viên phải tập luyện để thích ứng với không gian, cường độ ánh sáng và phương thức biểu diễn mới.

Về nguồn lực, NSND Tống Toàn Thắng cho biết Liên đoàn chủ động tìm đối tác có chung mong muốn xây dựng sản phẩm văn hóa có giá trị, có thể biểu diễn lâu dài. Liên đoàn đóng góp nghệ sĩ, không gian và năng lực sáng tạo; doanh nghiệp cung cấp thiết bị, giải pháp, đội ngũ kỹ thuật. Hai bên cùng tính toán phương án duy trì hoạt động, chia sẻ nguồn thu để đồng hành.

Bên cạnh đó, ông Nguyễn Đức Quang - Nhà sáng lập - Giám đốc VietArt cho biết, đơn vị dành khoảng bốn tháng chuẩn bị đồ họa và các giải pháp mapping panorama, mapping sàn, laser cho "Sơn thần thủy quái".

Sự đón nhận của công chúng vừa là động lực, vừa tạo áp lực: chương trình tiếp theo phải đổi mới như thế nào để khán giả quay lại và thu hút người xem mới? VietArt đang cùng Liên đoàn nghiên cứu những giải pháp nhằm đổi mới trải nghiệm, từ khi khán giả bước vào rạp, check-in đến lúc thưởng thức chương trình.

Giám đốc VietArt cho rằng đơn vị công nghệ cần tham gia từ khi hình thành ý tưởng, xây dựng kịch bản để cùng trao đổi khả năng thực hiện, lựa chọn giải pháp phù hợp với nội dung và điều kiện biểu diễn. Với sân khấu tròn của Liên đoàn, ê-kíp đang tìm hiểu hình thức trình chiếu trên bề mặt cong, kết hợp hình ảnh với cấu trúc sân khấu. Một số phương án liên quan trực tiếp đến diễn viên nên cần thử nghiệm kỹ.

Theo ông Nguyễn Đức Quang, công nghệ phải phù hợp với quy mô, không gian từng nhà hát. Đơn vị dành đủ thời gian nghiên cứu, hoàn thiện, chỉ đưa vào biểu diễn khi giải pháp đủ độ chín và có thể phối hợp hiệu quả với nghệ sĩ. 

Đồng bộ nguồn lực, xây dựng hệ sinh thái sáng tạo

NSND Nguyễn Tiến Dũng, Giám đốc Nhà hát Múa rối Việt Nam cho rằng mỗi loại hình có yêu cầu thẩm mỹ, điều kiện biểu diễn riêng, vì vậy cần cân nhắc kỹ cách sử dụng công nghệ.

Với múa rối, có những nhân vật rất nhỏ, chuyển động tinh tế. Nếu hình ảnh trình chiếu quá lớn, quá mạnh, công nghệ có thể lấn át con rối. Khán giả đến nhà hát để cảm nhận cái hay, cái đẹp, sự độc đáo của con rối và nghệ thuật điều khiển rối; các yếu tố hỗ trợ phải tôn lên những giá trị ấy.

Vị trí lắp đặt thiết bị, khoảng cách và tầm nhìn của người xem cũng là những giới hạn cần tính toán. Cùng một giải pháp công nghệ, hiệu quả ở không gian này chưa chắc phù hợp với không gian khác.

Về thiết bị, NSND Nguyễn Tiến Dũng mong muốn được đầu tư đồng bộ. Thực tế có khi được bổ sung thiết bị này thì thiết bị khác đã xuống cấp, khó kết hợp thành hệ thống hiệu quả. Riêng múa rối nước, môi trường ẩm và tần suất biểu diễn cao làm ánh sáng nhanh hư hỏng.

Để duy trì biểu diễn, nhà hát chủ động tìm đối tác hỗ trợ. Tuy nhiên, hoạt động ổn định lâu dài vẫn cần cơ chế đầu tư phù hợp.

Một vấn đề cấp thiết khác là nhân lực kỹ thuật. Nhà hát khó thu hút người được đào tạo âm thanh, ánh sáng vì chênh lệch thu nhập với thị trường; có thời điểm diễn viên phải kiêm nhiệm. Nhu cầu xây dựng đội ngũ truyền thông, marketing cũng rõ, nhưng khả năng chi trả còn hạn chế.

Theo ông, cùng với thiết bị phải có cơ chế đãi ngộ, giữ chân nhân lực. Đào tạo nghệ sĩ cần sát thực tiễn, bởi người mới về nhà hát thường phải tiếp tục học trong thời gian dài, riêng múa rối có những kỹ năng cần nhiều năm rèn luyện. Ông cũng bày tỏ lo ngại về nguy cơ thiếu hụt thế hệ kế cận của sân khấu truyền thống nếu không có chính sách để người trẻ lựa chọn, gắn bó với nghề.

Cùng nhấn mạnh vai trò con người, NSND Trung Hiếu, Giám đốc Nhà hát Kịch Hà Nội, cho rằng kinh phí quan trọng nhưng chất lượng tác phẩm phụ thuộc năng lực sáng tạo, tổ chức sản xuất và khai thác nguồn lực.

Gần đây, với "Huyền tích Hồ Gươm", nhà hát phối hợp đạo diễn Khải Anh và đơn vị công nghệ để kết hợp hình ảnh AI với diễn xuất trực tiếp. Các cảnh chiến trận, Lê Lai cứu chúa, không gian gắn với sự tích trả gươm được tính toán để mở rộng bối cảnh trên sân khấu có diện tích hạn chế, tạo sức hấp dẫn với khán giả trẻ.

Tuy nhiên, sân khấu có tính ước lệ, nhịp điệu riêng nên hình ảnh công nghệ phải được phối hợp trong phương án dàn dựng thống nhất. Từ quá trình làm tác phẩm lịch sử, ông đề xuất xây dựng hệ thống dữ liệu văn hóa, lịch sử để tra cứu trang phục, giáp trụ, cờ hiệu, kiến trúc và sinh hoạt từng thời kỳ.

NSND Trung Hiếu cũng lưu ý đào tạo phải đi đôi với giữ người. Người có năng lực cần được đãi ngộ tương xứng và bảo đảm đời sống. Thiết bị hiện đại chỉ phát huy hiệu quả khi có người vận hành, đội ngũ sáng tạo biết khai thác.

Xây dựng dữ liệu và phương thức đồng sáng tạo

Bí thư Đảng ủy Học viện Múa Việt Nam, TS, NSND Trần Ly Ly đặt vấn đề chuyển đổi số trong toàn bộ quá trình sáng tạo, tổ chức sản xuất, phân phối, quản lý và tiếp cận công chúng.

Theo bà, công nghệ làm thay đổi tư duy, phương thức sáng tạo, thành phần ê-kíp và cách tổ chức hoạt động. Mỗi loại hình có cách tiếp cận riêng: sân khấu tròn, mái vòm cao của xiếc thuận lợi để mở rộng không gian hình ảnh; múa rối lại đòi hỏi xử lý tinh tế để giữ ngôn ngữ của con rối.

Một yêu cầu quan trọng là xây dựng hệ thống dữ liệu nghệ thuật biểu diễn. Tư liệu cần giúp người nghiên cứu, người sáng tạo theo dõi sự biến đổi của loại hình qua từng giai đoạn, hiểu truyền thống để lựa chọn chất liệu cho tác phẩm mới. Các chương trình hôm nay cũng cần được lưu giữ để trở thành tư liệu cho thế hệ sau.

Cùng với dữ liệu tác phẩm, cần thông tin về khán giả, bán vé, quản lý và hoạt động của đơn vị. Tuy nhiên, NSND Trần Ly Ly nhấn mạnh tiêu chí đánh giá phải tính đặc thù: một chương trình hàng chục nghìn người xem và một buổi múa rối khoảng 100 khán giả đều có giá trị riêng, không thể chỉ dựa số lượng để đánh đồng hiệu quả.

NSND Trần Ly Ly kiến nghị Bộ VHTTDL xem xét, xây dựng bộ tiêu chí và danh mục dự án ưu tiên; các nhà hát kiểm kê tư liệu, rà soát hạ tầng, xác định nhu cầu. Đầu tư cần phân biệt hạ tầng cơ bản phục vụ lâu dài với công nghệ riêng cho từng tác phẩm; có cơ chế linh hoạt để lựa chọn, thuê và khai thác theo thời gian phù hợp.

Về đào tạo, bà đề xuất mô hình nhóm đồng sáng tạo, có không gian thử nghiệm để đạo diễn, công nghệ, âm thanh, ánh sáng, mỹ thuật, âm nhạc cùng phát triển dự án ngay từ nhà trường. Đào tạo từng chuyên ngành cần đi cùng rèn luyện khả năng phối hợp, kiểm chứng giải pháp có phù hợp bản chất nghệ thuật hay không.

Nhân lực số cũng cần được có kỹ năng sử dụng thiết bị, bao gồm tổ chức dữ liệu, vận hành hệ thống, quản lý, phân phối vé và kết nối khán giả. Cùng với con người, phải có cơ chế hợp tác rõ ràng giữa nhà hát và doanh nghiệp, xác định quyền lợi, trách nhiệm, lợi ích để đồng hành lâu dài.

Công nghệ số đang mở ra những khả năng mới cho nghệ thuật biểu diễn, từ mở rộng không gian sân khấu đến đổi mới cách kể chuyện và tiếp cận công chúng. Đằng sau mỗi chương trình, vở diễn là quá trình tìm tòi, thử nghiệm, vượt khó, cùng những trăn trở và khát vọng cống hiến. Mỗi màn trình diễn là yêu cầu về sự phối hợp giữa công nghệ và nghệ sĩ, giữa sáng tạo và nguồn lực, để đổi mới mà không đánh mất bản sắc của từng loại hình nghệ thuật.

Minh Thư