Những "nút thắt" cần gỡ để xuất khẩu sầu riêng bền vững

Kiểm soát chất lượng từ gốc: Quản trị vật tư đầu vào và quy trình canh tác

Theo các đại diện từ hiệp hội và cộng đồng doanh nghiệp xuất khẩu, chất lượng đang được đánh giá là thách thức lớn của ngành hàng sầu riêng hiện nay khi các thị trường nhập khẩu ngày càng siết chặt các tiêu chuẩn kiểm dịch và dư lượng hóa chất. Một số doanh nghiệp cho rằng, để giải quyết triệt để bài toán này, việc kiểm soát không thể chỉ thực hiện ở khâu thu hoạch hay trước khi thông quan, mà phải bắt đầu ngay từ khâu vật tư nông nghiệp đầu vào.

Ông Vũ Duy Hải, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Tập đoàn Vinacam cho rằng, thị trường vật tư nông nghiệp hiện tại đang bộc lộ nhiều bất cập. Với khoảng 29.000 tên sản phẩm phân bón được cấp phép lưu hành, tình trạng bao bì lập lờ thông tin còn phổ biến, trong khi thành phần thực tế lại ghi rất nhỏ ở mặt sau hoặc tem phụ. Việc sử dụng phân bón không đúng thành phần làm ảnh hưởng trực tiếp đến sinh trưởng của sầu riêng, tăng nguy cơ tồn dư hóa chất và cản trở xuất khẩu.

Từ thực tế đó, ông Vũ Duy Hải đề xuất cần tăng cường kiểm duyệt trực tiếp mẫu bao bì phân bón trước khi lưu hành, đẩy mạnh công tác hậu kiểm thông tin và áp dụng các chế tài xử phạt nghiêm khắc đối với những doanh nghiệp cố tình đưa thông tin gây ngộ nhận cho người nông dân.

Bên cạnh đó phải siết chặt giới hạn Cadimi trong phân bón. Ông Hải cũng cho rằng cần có cơ chế khuyến khích sản xuất và nhập khẩu các dòng DAP có hàm lượng Cadimi thấp, kết hợp sử dụng các chất cải tạo đất và vi lượng để hạn chế tối đa việc rễ cây hấp thụ Cadimi.

Bên cạnh câu chuyện phân bón, vấn đề sử dụng chất Vàng O trong xử lý sau thu hoạch nhằm kéo dài thời gian bảo quản, tạo màu sắc đẹp cho sầu riêng chín cũng đang tiềm ẩn nhiều rủi ro khi chất này bị cảnh báo gây hại. Ông Vũ Duy Hải kiến nghị các cơ quan chuyên môn cần nhanh chóng nghiên cứu, thử nghiệm và công bố các chế phẩm sinh học hoặc hóa học an toàn để thay thế chất Vàng O, giúp người dân có giải pháp thay thế hợp pháp và an toàn.

Đồng quan điểm về việc quản lý chất lượng từ gốc, ông Nguyễn Thanh Bình, Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam đề xuất cơ quan chức năng cần đưa ra hướng dẫn cụ thể về quy trình xử lý Cadimi trong đất nhằm giảm thiểu nguy cơ tích tụ trong sản phẩm. Ông nhấn mạnh, doanh nghiệp xuất khẩu đang phải gánh chịu rủi ro rất lớn khi mua hàng, thanh toán cho nông dân, đóng container rồi mới kiểm nghiệm; nếu phát hiện không đạt chuẩn, toàn bộ tổn thất tài chính sẽ đè nặng lên doanh nghiệp.

Hiệp hội Rau quả Việt Nam kiến nghị cơ quan quản lý cần trực tiếp nắm bắt thông tin thời điểm thu hoạch, danh sách các hộ dân và vùng trồng; chỉ những khu vực đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn chất lượng mới được cấp phép thu hoạch để xuất khẩu, từ đó giảm thiểu tối đa rủi ro cho chuỗi cung ứng.

Thúc đẩy công nghệ chế biến, logictis, số hóa mã vùng trồng

Ông Nguyễn Đình Tùng, Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng Giám đốc Vina T&T Group phân tích rằng sầu riêng là loại quả có đặc thù cần thời gian chín, do đó chỉ cần phát sinh bất kỳ sự cố nào trong quá trình kiểm tra, logistics hay thông quan là hàng trăm container có thể phải quay đầu hoặc tiêu hủy. Thực tế thời gian qua, khi gặp các rào cản về kiểm nghiệm sầu riêng tươi, nhiều doanh nghiệp đã chuyển hướng đưa sản phẩm vào cấp đông để xuất khẩu sang các thị trường khó tính như Mỹ, châu Âu và đạt kết quả khả quan.

Từ bài học thực tế này, ông Nguyễn Đình Tùng đề xuất Nhà nước cần ban hành các cơ chế thu hút doanh nghiệp đầu tư mạnh mẽ vào công nghệ chế biến sâu, đặc biệt là hệ thống công nghệ cấp đông và kho lạnh bảo quản. Điều này giúp kéo dài thời gian bảo quản, đa dạng hóa thị trường xuất khẩu và giảm thiểu áp lực tiêu thụ quả tươi trong các giai đoạn chính vụ thu hoạch rộ.

Về vấn đề phát triển hạ tầng vận tải đường biển, ông Tùng nhìn nhận: "Hiện nay, phần lớn sầu riêng của Việt Nam vẫn xuất khẩu qua đường bộ, dẫn tới chi phí vận tải rất cao (nhiều chuyến xe tốn khoảng 3.000 - 4.000 USD) và gây ùn tại các cửa khẩu phía Bắc, do đó, cần đẩy mạnh phương thức vận chuyển bằng đường biển".

Ông Tùng cũng kiến nghị, để khơi thông dòng chảy logistics đường biển, cơ quan Hải quan Việt Nam cần tăng cường phối hợp với Hải quan Trung Quốc nhằm kết nối dữ liệu số, tạo dựng các "luồng xanh" ưu tiên cho hàng hóa xuất khẩu chính ngạch, giảm thiểu rủi ro kiểm tra trùng lặp và rút ngắn thời gian thông quan tại các cảng biển.

Cấp mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói được xem là "tấm hộ chiếu" để sầu riêng Việt Nam bước vào thị trường quốc tế. Ông Nguyễn Đình Tùng lưu ý rằng quá trình số hóa mã số vùng trồng cần phải tính đến đặc điểm sản xuất manh mún hiện nay của nước ta, nơi số lượng hộ dân có đủ sản lượng để tự đóng một container xuất khẩu là rất ít. Việc tăng cường vai trò quản lý cho chính quyền địa phương là hướng đi đúng đắn, nhưng nếu năng lực thực hiện ở cấp cơ sở chưa được chuẩn bị kỹ lưỡng thì việc phát sinh thêm các thủ tục, yêu cầu hành chính sẽ vô tình tạo thêm rào cản mới cho doanh nghiệp. Quy trình quản lý mã vùng trồng cần được thiết kế chặt chẽ, minh bạch nhưng phải thực sự rõ ràng, thuận lợi để người dân, hợp tác xã và doanh nghiệp dễ dàng phối hợp thực hiện hiệu quả.

Bên cạnh mã số vùng trồng, nâng cao năng lực kiểm nghiệm tại chỗ cũng là kiến nghị khẩn thiết của các đơn vị xuất khẩu. Ông Nguyễn Thanh Bình (Hiệp hội Rau quả Việt Nam) chỉ ra rằng, dù cả nước có hơn 50 cơ sở kiểm nghiệm được phía Trung Quốc chấp thuận, nhưng tại các vùng sản xuất trọng điểm như Tây Nguyên, hệ thống cơ sở kiểm nghiệm vẫn còn rất mỏng. Việc doanh nghiệp phải vận chuyển mẫu đi rất xa để chờ đợi kết quả không chỉ làm phát sinh chi phí mà còn làm chậm tiến độ xuất khẩu, lỡ thời điểm vàng của sản phẩm tươi. Do đó, Hiệp hội kiến nghị cần có chính sách khuyến khích đầu tư xã hội hóa, xây dựng thêm nhiều phòng kiểm nghiệm đạt tiêu chuẩn ngay tại các vùng sản xuất tập trung để phục vụ giải quyết thủ tục tại chỗ cho doanh nghiệp.

Đỗ Hương