In bài viết

Nông lâm sản Việt Nam trước yêu cầu mới từ thị trường Trung Quốc

(Chinhphu.vn) - Việc Trung Quốc chuyển từ thụ động tuân thủ sang chủ động định hình các tiêu chuẩn phát triển bền vững đang đặt chuỗi cung ứng nông, lâm sản Việt Nam trước sức ép cấp thiết phải đẩy nhanh số hóa, minh bạch nguồn gốc để giữ vững thị trường tiêu thụ trọng điểm.

21/11/2026 10:10
Cách tiếp cận tiêu chuẩn phát triển bền vững và bài học thích ứng cho nông lâm sản Việt Nam - Ảnh 1.

TS. Junzuo Zhang (phía trái) Cố vấn cao cấp Chương trình Quản trị Rừng, Thị trường và Khí hậu (FGMC) tại Trung Quốc - Ảnh: chinhphu.vn/Đỗ Hương

Bước chuyển chiến lược: Từ tuân thủ sang định hình luật chơi quốc tế

TS. Junzuo Zhang, Cố vấn cao cấp Chương trình Quản trị Rừng, Thị trường và Khí hậu (FGMC) tại Trung Quốc, cho biết quy mô dòng vốn đầu tư nước ngoài của Trung Quốc đã ghi nhận sự tăng trưởng vượt bậc. Năm 2025, tổng vốn đầu tư ra nước ngoài của quốc gia này đạt 213,6 tỷ USD, củng cố vị thế là nhà đầu tư lớn thứ hai trên thế giới. Đáng chú ý, Trung Quốc hiện đứng trong nhóm năm quốc gia có nguồn vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) lớn nhất vào Việt Nam, đồng thời là thị trường nhập khẩu nông lâm sản hàng đầu của Việt Nam.

TS. Junzuo Zhang nhấn mạnh rằng, cùng với sự mở rộng về quy mô đầu tư, các chính sách cũng như thực hành về môi trường và xã hội của doanh nghiệp Trung Quốc không còn dừng lại ở phạm vi nội địa. Những tiêu chuẩn này đang tạo ra tác động trực tiếp và sâu rộng tới tài nguyên rừng, môi trường tự nhiên và sinh kế bền vững của cộng đồng dân cư tại các quốc gia tiếp nhận đầu tư, trong đó có Việt Nam.

Phân tích về tiến trình hoàn thiện chính sách, chuyên gia FGMC chỉ ra rằng trọng tâm chính sách đầu tư nước ngoài của Trung Quốc trong hơn một thập kỷ qua đã trải qua ba giai đoạn dịch chuyển rõ rệt: Khuyến khích mở rộng quy mô, tăng cường tạo điều kiện cho doanh nghiệp đầu tư ra thị trường quốc tế; Siết chặt quản lý rủi ro, chuyển hướng sang kiểm soát chặt chẽ các dự án đầu tư thiếu hiệu quả hoặc có rủi ro cao; Thể chế hóa các tiêu chuẩn bền vững, đưa toàn diện các yêu cầu về môi trường, xã hội và tuân thủ pháp luật vào hệ thống văn bản quy phạm hành chính và quản trị doanh nghiệp.

Đáng chú ý, cách tiếp cận của Trung Quốc đối với các tiêu chuẩn phát triển bền vững đang có sự thay đổi căn bản về bản chất. Từ vị thế thụ động tuân thủ các quy định và rào cản kỹ thuật do Liên minh châu Âu (EU), Hoa Kỳ và các thị trường phương Tây thiết lập, Trung Quốc đã chuyển sang chủ động nội luật hóa, xây dựng hệ thống tiêu chuẩn riêng và từng bước tham gia định hình các quy tắc, "luật chơi" mới trong thương mại và đầu tư quốc tế.

TS. Junzuo Zhang đã phân tích chi tiết quan hệ thương mại nông lâm sản giữa Việt Nam và Trung Quốc thông qua năm mặt hàng xuất khẩu chủ lực bao gồm: sầu riêng, sắn, cao su, dăm gỗ và cà phê.

Đặc biệt, khi đi sâu phân tích ngành cao su thiên nhiên, TS. Junzuo Zhang nhấn mạnh Trung Quốc hiện là quốc gia tiêu thụ khoảng 40% tổng lượng cao su thiên nhiên trên toàn cầu. Tuy nhiên, ngành công nghiệp chế biến và sản xuất trong nước của Trung Quốc lại phụ thuộc phần lớn vào nguồn nguyên liệu thô nhập khẩu. Nhu cầu cao su phục vụ ngành chế tạo lốp xe, đặc biệt là sự bùng nổ của ngành công nghiệp sản xuất xe điện (EV) tại Trung Quốc, tiếp tục là động lực chính thúc đẩy sự mở rộng của các chuỗi cung ứng xuyên biên giới.

Mặc dù vậy, chuỗi cung ứng cao su thiên nhiên hiện đối mặt với thách thức lớn từ cấu trúc vận hành phức tạp. Chuỗi giá trị trải qua nhiều tầng trung gian, bắt đầu từ các hộ tiểu điền sản xuất nhỏ, thương lái thu mua nội địa, doanh nghiệp chế biến, nhà nhập khẩu cho đến các tập đoàn sản xuất lốp xe. Cấu trúc phân tán này gây ra rào cản không nhỏ đối với việc xác minh chính xác nguồn gốc nguyên liệu, quản trị dữ liệu chuỗi cung ứng và đáp ứng các tiêu chuẩn phát triển bền vững ngày càng khắt khe.

Chuẩn hóa nguồn cung và ứng dụng công nghệ trong quản trị chuỗi giá trị

Trước áp lực từ các quy định quốc tế mới, điển hình là Quy định chống mất rừng của Liên minh châu Âu (EUDR), ngành công nghiệp cao su Trung Quốc đang chủ động đẩy mạnh việc xây dựng các bộ hướng dẫn và tiêu chuẩn về nguồn cung ứng có trách nhiệm, truy xuất nguồn gốc và quản lý rủi ro.

Theo chia sẻ của TS. Zhang, với sự hỗ trợ kỹ thuật từ Chương trình FGMC Trung Quốc, hàng loạt hoạt động cụ thể đang được triển khai đồng bộ nhằm nâng cao tính bền vững cho chuỗi cung ứng:

Nâng cao năng lực sản xuất bằng cách hỗ trợ trực tiếp các hộ sản xuất nhỏ và nông dân tiểu điền nâng cao kỹ năng canh tác bền vững.

Rà soát và so sánh chính sách, thực hiện các nghiên cứu đối sánh khung pháp lý và tiêu chuẩn giữa các quốc gia cung ứng và tiêu thụ.

Thúc đẩy hợp tác Nam - Nam, tăng cường đối thoại chính sách và chia sẻ kinh nghiệm giữa các quốc gia đang phát triển trong quản trị tài nguyên rừng.

Số hóa và công nghệ hóa quản trị, đẩy mạnh ứng dụng các công nghệ tiên tiến như Trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ chuỗi khối (Blockchain) và hệ thống quản trị dữ liệu số. Các công cụ này giúp minh bạch hóa toàn bộ quá trình luân chuyển hàng hóa, nâng cao khả năng kiểm chứng và đảm bảo an toàn dữ liệu từ vườn cây đến thành phẩm.

TS. Junzuo Zhang nhấn mạnh, mặc dù nhiều bộ tiêu chuẩn phát triển bền vững do Trung Quốc ban hành hiện nay vẫn áp dụng trên cơ sở tự nguyện, nhưng xu hướng này sẽ sớm thay đổi. Khi các tập đoàn nhập khẩu và doanh nghiệp sản xuất lốp xe lớn tại Trung Quốc tăng cường áp dụng các tiêu chuẩn quản trị rủi ro và nguồn cung có trách nhiệm, các quy định tự nguyện này sẽ nhanh chóng chuyển thành điều kiện bắt buộc thực tế đối với các nhà cung cấp nguyên liệu Việt Nam.

Tình hình thực tế cho thấy các yêu cầu về phát triển bền vững đang lan rộng với tốc độ nhanh chóng trong toàn bộ chuỗi cung ứng toàn cầu, không chỉ xuất hiện tại các thị trường tiêu thụ cuối cùng ở phương Tây mà còn được thực thi nghiêm ngặt thông qua các quốc gia chế biến trung gian như Trung Quốc.

Để bảo vệ thị phần và đảm bảo sự phát triển bền vững cho ngành nông lâm nghiệp xuất khẩu, Việt Nam cần tập trung triển khai các giải pháp trọng tâm sau:

Theo dõi sát sao chuyển động chính sách, cơ quan quản lý nhà nước và các hiệp hội ngành hàng cần chủ động cập nhật, phân tích những thay đổi trong hệ thống tiêu chuẩn, chính sách thương mại và đầu tư của Trung Quốc.

Nâng cao năng lực truy xuất nguồn gốc, đẩy nhanh tiến trình số hóa, cấp mã số vùng trồng, xây dựng hệ thống dữ liệu định danh nguồn gốc sản phẩm đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế.

Thúc đẩy liên kết chuỗi giá trị, tăng cường hợp tác chặt chẽ giữa hộ sản xuất, doanh nghiệp thu mua và nhà nhập khẩu nhằm chia sẻ chi phí tuân thủ, nâng cao giá trị gia tăng và đảm bảo khả năng thích ứng linh hoạt trước những thay đổi của thị trường.

Đỗ Hương