Phụ nữ trong khoa học: Không phải ‘ngoại lệ’ của thời đại

Quan điểm này được bà chia sẻ trong dịp đặc biệt khi vừa được bầu làm Viện sĩ National Academy of Engineering (NAE) của Hoa Kỳ – một trong những vinh dự cao nhất trong lĩnh vực kỹ thuật.

Điều này không chỉ ghi nhận những đóng góp nổi bật của một nhà khoa học đang sở hữu hơn 80 bằng sáng chế, mà còn là dấu mốc truyền cảm hứng mạnh mẽ cho phụ nữ trong các lĩnh vực STEM (khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học).

Nhân Ngày Quốc tế Phụ nữ 8/3, câu chuyện của TS. Seth mở ra nhiều suy ngẫm về hành trình vượt qua định kiến, đồng thời gợi ra những giải pháp để xây dựng một hệ sinh thái khoa học bình đẳng và bền vững hơn.

Những rào cản vô hình trong STEM

Trong lĩnh vực kỹ thuật – vốn từ lâu được xem là “lãnh địa” của nam giới – việc một nhà khoa học nữ được bầu vào NAE là cột mốc đáng chú ý. Tuy nhiên, với TS. Seth, sự ghi nhận này không chỉ dành cho những thành tựu kỹ thuật thuần túy.

Bà cho biết mình đặc biệt xúc động khi sự vinh danh cũng ghi nhận những nỗ lực lâu dài trong việc thúc đẩy giáo dục STEM. Theo bà, cổ vũ, lan tỏa và nâng tầm giáo dục khoa học cũng là một biểu hiện quan trọng của sự xuất sắc trong lĩnh vực kỹ thuật.

Trong hơn hai thập kỷ làm việc tại 3M – một trong những tập đoàn công nghệ và vật liệu hàng đầu thế giới – TS. Seth đã tham gia nghiên cứu và phát triển nhiều sản phẩm và nền tảng công nghệ tiên tiến được ứng dụng rộng rãi trong sản xuất công nghiệp. Những sáng chế của bà góp phần cải tiến vật liệu, nâng cao hiệu suất và mở rộng khả năng ứng dụng của nhiều giải pháp công nghệ.

Tuy nhiên, theo bà, giá trị của khoa học không chỉ nằm trong phòng thí nghiệm hay trên các bài báo học thuật. Quan trọng hơn, khoa học cần được lan tỏa, truyền cảm hứng và tạo ra cơ hội cho thế hệ tiếp theo.

Chính vì vậy, bên cạnh công việc nghiên cứu, bà luôn dành nhiều thời gian thúc đẩy giáo dục STEM và khuyến khích phụ nữ, đặc biệt là các bé gái, mạnh dạn bước vào con đường khoa học.

Dù đã có nhiều tiến bộ trong bình đẳng giới, phụ nữ trong STEM vẫn phải đối mặt với không ít thách thức. Theo TS. Seth, một trong những rào cản lớn nhất là sự mất cân bằng về số lượng. Trong nhiều ngành kỹ thuật và công nghệ cao, tỉ lệ nữ giới vẫn còn khá khiêm tốn. Điều này không chỉ là vấn đề thống kê mà còn tạo ra một vòng lặp định kiến trong nhận thức xã hội.

Khi số lượng phụ nữ ít, hình ảnh “nhà khoa học điển hình” thường tiếp tục gắn với nam giới. Những khuôn mẫu như “ai phù hợp với ngành kỹ thuật”, “một nhà khoa học trông như thế nào” hay “con đường nào dẫn tới thành công trong STEM” tuy tồn tại dưới dạng chuẩn mực ngầm nhưng lại có ảnh hưởng rất lớn.

Trong bối cảnh đó, nhiều phụ nữ phải kiên trì đi tiếp con đường mình lựa chọn dù đối mặt với những định kiến vô hình. Những trải nghiệm ấy, theo TS. Seth, không chỉ rèn luyện bản lĩnh cá nhân mà còn giúp họ có thể dẫn dắt và hỗ trợ những người đi sau.

Tuy vậy, bà cho rằng nỗ lực cá nhân thôi là chưa đủ. Để phụ nữ có thể tiến xa hơn trong STEM, cần có những thay đổi mang tính hệ thống.

Xây dựng hệ sinh thái hỗ trợ phụ nữ trong khoa học

Trong bộ ba cuốn sách Heart of Science (tạm dịch: Trái tim của khoa học) của mình, TS. Seth mô tả một “hệ sinh thái” gồm nhiều yếu tố có thể định hình hành trình của mỗi người trong lĩnh vực STEM.

Theo bà, hệ sinh thái này bao gồm nhiều yếu tố bắt đầu bằng chữ “E”: Exposure (tiếp xúc), Encouragement (khích lệ), Education (giáo dục), Economics (kinh tế), Empowerment (trao quyền), Empathy (thấu cảm) và Ethics (đạo đức).

Những yếu tố này có thể ảnh hưởng sâu sắc đến lựa chọn nghề nghiệp của một cá nhân ngay từ những năm đầu đời.

Chẳng hạn, việc tiếp xúc sớm với khoa học giúp trẻ em – đặc biệt là các bé gái – nhận ra rằng STEM không phải là lĩnh vực xa vời. Khi giáo dục STEM gắn với các vấn đề thực tiễn và phản ánh sự đa dạng của những người làm khoa học, học sinh sẽ dễ dàng thấy mình trong đó.

Khích lệ nghĩa là xây dựng môi trường và văn hoá làm việc nơi các bé gái và phụ nữ trẻ được hỗ trợ, được cố vấn và được bảo trợ, không chỉ được "mời tham gia" mà còn được cân nhắc cho các vị trí lãnh đạo.

Còn trao quyền, không chỉ là việc “có chỗ ngồi trên bàn”, phụ nữ cần có tiếng nói thực sự trong quá trình ra quyết định. Khi được tin tưởng và trao quyền lãnh đạo, họ có thể đóng góp trọn vẹn năng lực và góc nhìn của mình cho sự phát triển khoa học.

Đưa những đóng góp của phụ nữ ra ánh sáng toàn cầu

Là nhà khoa học làm việc trong môi trường doanh nghiệp, TS. Seth luôn nhìn khoa học từ góc độ thực tiễn. Theo bà, một phát hiện khoa học chỉ thực sự có ý nghĩa khi có thể chuyển hóa thành ứng dụng trong đời sống và tạo ra thay đổi cụ thể cho con người.

Chính quan điểm này đã đưa bà đến với vai trò thành viên Hội đồng Sơ khảo của VinFuture Prize. Trong quá trình đánh giá các đề cử, các nhà khoa học không chỉ xem xét tính chặt chẽ về học thuật mà còn đặt ra nhiều câu hỏi quan trọng: Công nghệ đó có cải thiện đời sống con người hay không, có thể nhân rộng hay không và liệu nó có bền vững trong dài hạn.

Theo TS. Seth, chính quá trình chuyển hóa từ phòng thí nghiệm ra thực tiễn cuộc sống mới là nơi tạo nên sự khác biệt của khoa học.

Sự ra đời của VinFuture – giải thưởng khoa học quốc tế khởi nguồn từ Việt Nam nhưng mang tầm vóc toàn cầu – được xem là một dấu ấn đặc biệt. Không chỉ tôn vinh các công trình xuất sắc, giải thưởng còn góp phần kiến tạo một hệ sinh thái khoa học bài bản, có chiều sâu và định hướng phát triển lâu dài.  

Đặc biệt, VinFuture còn góp phần định vị những trung tâm khoa học mới nổi, giúp các quốc gia chuyển từ vai trò “tiếp nhận công nghệ” sang “kiến tạo công nghệ”.

Một điểm đáng chú ý của giải thưởng VinFuture là việc thiết kế hạng mục Giải Đặc biệt dành cho nhà khoa học nữ. Không chỉ ghi nhận thành tựu, giải thưởng còn góp phần đưa những đóng góp của phụ nữ ra ánh sáng trên sân khấu khoa học toàn cầu, đồng thời tạo hình mẫu truyền cảm hứng cho thế hệ tiếp theo.

Qua đó, giải thưởng cũng gửi đi thông điệp rõ ràng: vai trò lãnh đạo của phụ nữ trong khoa học cần được trân trọng và kỳ vọng, chứ không phải là điều “ngoại lệ” hay gây bất ngờ.

Theo TS. Seth, thế giới đang đứng trước nhiều thách thức lớn, đòi hỏi các ý tưởng mới, góc nhìn đa dạng và sự hợp tác liên ngành. Bà khuyến khích phụ nữ mạnh dạn theo đuổi đam mê, kiên trì với con đường mình lựa chọn và không ngại kết hợp các mối quan tâm khác nhau trong công việc nghiên cứu.

Theo bà, khi những góc nhìn từ khoa học xã hội, nhân văn hay các lĩnh vực khác được đưa vào STEM, các giải pháp công nghệ sẽ trở nên toàn diện và gần gũi hơn với cuộc sống.

Câu chuyện của TS. Jayshree Seth cho thấy khi định kiến dần được tháo gỡ, khi cơ hội được mở rộng và khi thành tựu của phụ nữ được nhìn nhận đúng mức, STEM sẽ trở thành không gian nơi tài năng được đánh giá bằng giá trị đóng góp – chứ không phải bởi giới tính. Bất kỳ ai – dù là nam hay nữ – đều có cơ hội tỏa sáng vì những giá trị mà họ mang lại cho thế giới.

Thu Giang