Quốc hội bàn cơ chế đặc thù xử lý tranh chấp đầu tư quốc tế, bảo vệ lợi ích quốc gia từ sớm, từ xa

Tại phiên thảo luận, các đại biểu Quốc hội đều cho rằng việc ban hành nghị quyết là cần thiết và cấp bách nhằm thể chế hóa kịp thời các chủ trương của Bộ Chính trị, Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng trong công tác phòng ngừa, giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế.

Nghị quyết được kỳ vọng tạo cơ sở pháp lý thống nhất, đồng bộ, giúp các cơ quan nhà nước chủ động nhận diện, cảnh báo sớm nguy cơ tranh chấp, bảo đảm thực hiện nghiêm túc các cam kết quốc tế, đồng thời bảo vệ hiệu quả lợi ích quốc gia, dân tộc. Đây cũng là bước đi quan trọng nhằm củng cố môi trường đầu tư minh bạch, ổn định, nâng cao uy tín quốc gia trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng.

Đề xuất mở rộng phạm vi điều chỉnh

Tham gia góp ý, đại biểu Mai Thị Phương Hoa (đoàn Ninh Bình) nhất trí với sự cần thiết ban hành nghị quyết và nhiều nội dung trong Tờ trình, Báo cáo thẩm tra. Tuy nhiên, đại biểu đề nghị xem xét mở rộng phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng.

Theo đại biểu, dự thảo hiện quy định tranh chấp đầu tư quốc tế chủ yếu trong hai trường hợp: Phát sinh từ các điều ước quốc tế hoặc từ hợp đồng giữa cơ quan nhà nước Việt Nam với nhà đầu tư nước ngoài (trong đó nhà đầu tư nắm giữ trên 50% vốn).

Thực tế có thể phát sinh những vụ việc tranh chấp giữa cơ quan Nhà nước Việt Nam và tổ chức kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài, có nhà đầu tư nước ngoài nắm giữ dưới 50% vốn điều lệ hoặc trường hợp chỉ có một hoặc một số thành viên hợp danh là cá nhân nước ngoài đối với tổ chức kinh tế là công ty hợp danh. Nhưng vụ việc lại có tính chất phức tạp, có nguy cơ gây thiệt hại lớn đến quyền, lợi ích hợp pháp của Việt Nam hoặc gây ảnh hưởng, tác động xấu đến quốc phòng, an ninh, đối ngoại hoặc môi trường đầu tư, kinh doanh. 

Theo đại biểu, các trường hợp này nếu không được áp dụng cơ chế phối hợp liên ngành, chính sách đặc thù và bảo đảm nguồn lực thì sẽ khó bảo đảm ứng phó một cách hiệu quả.

Chuyển từ “phòng thủ” sang “chủ động bảo vệ”

Đại biểu Trịnh Xuân An (đoàn Đồng Nai) đồng tình với sự cần thiết ban hành nghị quyết, song cho rằng cần thay đổi tư duy tiếp cận.

Theo đại biểu, dự thảo hiện vẫn thiên về “phòng ngừa, phòng thủ”, trong khi bối cảnh mới đòi hỏi phải chuyển sang trạng thái “chủ động ứng phó và bảo vệ lợi ích quốc gia”. Điều này cần được thể hiện rõ trong thiết kế chính sách.

Đại biểu đề xuất mở rộng phạm vi Nghị quyết theo ba hướng: Cho phép cơ quan nhà nước chủ động khởi kiện hoặc phản tố nhà đầu tư nước ngoài; bổ sung cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp Việt Nam bị “vạ lây” trong các vụ kiện quốc tế; và nghiên cứu cơ chế xử lý sau tranh chấp, đặc biệt khi thua kiện liên quan đến tài sản và trách nhiệm.

Bên cạnh đó, đại biểu cho rằng nghị quyết cần tập trung vào các nguyên tắc phối hợp, xác định rõ cơ quan chủ trì, cơ quan tham gia, thay vì quy định quá chi tiết về quy trình, thủ tục- những nội dung có thể giao Chính phủ quy định.

Đại biểu Bùi Xuân Hải (đoàn Hải Phòng) nhấn mạnh Việt Nam hiện có độ mở kinh tế cao, đã ký kết hàng chục hiệp định bảo hộ đầu tư và thương mại tự do, cho phép nhà đầu tư nước ngoài khởi kiện Nhà nước. Nếu thua kiện, thiệt hại có thể lên tới hàng tỷ USD, ảnh hưởng lớn đến uy tín quốc gia.

Do đó, việc xây dựng nghị quyết là rất cần thiết. Tuy nhiên, đại biểu bày tỏ băn khoăn về cách xác định cơ quan chủ trì trong dự thảo.

Theo đại biểu, việc giao cho bộ, ngành hoặc địa phương làm đầu mối chủ trì toàn bộ quá trình giải quyết tranh chấp là chưa hợp lý, bởi các cơ quan này thường thiếu kinh nghiệm, nguồn lực và kỹ năng tranh tụng quốc tế.

Trong khi đó, Bộ Tư pháp có đội ngũ chuyên gia, kinh nghiệm và năng lực chuyên môn cao hơn. Vì vậy, cần xem xét giao vai trò chủ trì cho Bộ Tư pháp hoặc một cơ quan chuyên trách trực thuộc, có đủ thẩm quyền và năng lực để điều phối hiệu quả.

Lập Trung tâm phòng ngừa, giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế 

Giải trình tại phiên họp, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết dự thảo nghị quyết được xây dựng với mục tiêu chuyển đổi căn bản từ tư duy phòng thủ và đối phó trước đây sang tâm thế chủ động phòng ngừa và xử lý có hiệu quả các tranh chấp đầu tư quốc tế.

Dự thảo đã khắc phục những hạn chế của cơ chế hiện hành theo Quyết định số 14/2020 của Thủ tướng Chính phủ-vốn chủ yếu tập trung vào giai đoạn tranh chấp đã phát sinh, bằng cách bổ sung các cơ chế phòng ngừa từ sớm như cảnh báo rủi ro, phản hồi nhà đầu tư, hoàn thiện pháp luật.

Đồng thời, dự thảo đề xuất thành lập Trung tâm phòng ngừa, giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế để hỗ trợ pháp lý, giảm phụ thuộc vào luật sư nước ngoài; cải cách thủ tục thuê luật sư, xây dựng chiến lược pháp lý; và thiết kế chính sách đãi ngộ phù hợp cho đội ngũ chuyên trách.

Về việc thành lập Trung tâm phòng ngừa, giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế, Bộ trưởng cho biết đây là nội dung đã được báo cáo và có chủ trương của cấp có thẩm quyền. Tiếp thu ý kiến đại biểu Quốc hội, cơ quan soạn thảo sẽ nghiên cứu xây dựng trước mắt một trung tâm; về lâu dài, khi đủ điều kiện, sẽ đề xuất thành lập một cơ quan có tính độc lập và vị thế cao hơn, nhằm nâng cao hiệu quả công tác phòng ngừa, giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế.

Về phạm vi điều chỉnh, có một số ý kiến đại biểu đề nghị mở rộng thêm phạm vi điều chỉnh không chỉ đối tranh chấp đầu tư quốc tế mà đối với cả các tranh chấp quốc tế nói chung.

Bộ trưởng cho biết "khó có thể thiết kế được một nghị quyết với một cơ chế để áp dụng chung cho tất cả các loại tranh chấp quốc tế, mỗi loại tranh chấp quốc tế có đặc thù khác nhau nên đòi hỏi phải có những cơ chế đặc thù riêng".

Dự thảo Nghị quyết tập trung xây dựng cơ chế phối hợp trong phòng ngừa, giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế nhưng cũng có điều khoản cho phép trong những trường hợp nhất định khi được cấp có thẩm quyền cho phép thì có thể vận dụng một số quy định phù hợp của nghị quyết này để giải quyết những trường hợp tranh chấp quốc tế mà không phải là tranh chấp đầu tư. Đây là một cơ chế mở và liên quan đến quyết định, sự xem xét của các cấp có thẩm quyền trong từng vụ việc cụ thể, tình huống cụ thể.

Kết luận phiên thảo luận, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên đề nghị các cơ quan liên quan khẩn trương tổng hợp đầy đủ ý kiến đại biểu, gửi Chính phủ nghiên cứu, tiếp thu, giải trình. Cơ quan chủ trì soạn thảo phối hợp chặt chẽ với cơ quan thẩm tra và các cơ quan liên quan, hoàn thiện dự thảo nghị quyết, báo cáo Ủy ban Thường vụ Quốc hội trước khi trình Quốc hội xem xét, thông qua vào cuối kỳ họp.

Thu Giang