Quỹ rủi ro: Nguồn lực cho thăm dò và năng lượng mới

Cơ chế tài chính cho lĩnh vực có rủi ro cao

Tìm kiếm, thăm dò là điểm khởi đầu của toàn bộ chuỗi giá trị dầu khí. Muốn có mỏ mới để phát triển và khai thác trong tương lai, doanh nghiệp phải đầu tư từ nhiều năm trước cho nghiên cứu địa chất, địa vật lý, thu nổ và xử lý tài liệu địa chấn, khoan tìm kiếm và khoan thẩm lượng.

Tuy nhiên, đây cũng là lĩnh vực có mức độ bất định cao nhất. Một giếng khoan có thể tiêu tốn hàng chục, thậm chí hàng trăm triệu USD nhưng không phát hiện được dầu khí thương mại. Nếu giếng khoan không thành công, phần lớn chi phí bỏ ra trở thành chi phí rủi ro. Không giống một dự án sản xuất thông thường, doanh nghiệp dầu khí phải đầu tư trước để xác định tài nguyên có tồn tại và có đủ điều kiện thương mại để phát triển hay không. Trong khi một chương trình thăm dò có thể kéo dài 5-10 năm, kế hoạch lợi nhuận, phân phối vốn và đánh giá hiệu quả doanh nghiệp thường được thực hiện theo từng năm. Khi giá dầu giảm hoặc dòng tiền gặp khó khăn, ngân sách thăm dò thường dễ bị cắt giảm. Việc cắt giảm này có thể chưa ảnh hưởng ngay đến sản lượng hiện tại, nhưng sẽ tạo khoảng trống về trữ lượng, dự án và sản lượng trong những năm tiếp theo.

Quỹ rủi ro tìm kiếm thăm dò giúp khắc phục sự không tương thích giữa chu kỳ đầu tư dài hạn với cơ chế tài chính ngắn hạn. Theo mô hình được nghiên cứu trước đây, Quỹ là nguồn vốn nội bộ được hình thành từ một phần lợi nhuận sau thuế của doanh nghiệp, sử dụng để hỗ trợ điều tra cơ bản, tìm kiếm, thăm dò, thẩm lượng và bù đắp một phần rủi ro của hoạt động dầu khí trong và ngoài nước.

Như vậy, Quỹ không phải nguồn chi từ ngân sách nhà nước, cũng không phải một hình thức ưu đãi để doanh nghiệp đầu tư thiếu trách nhiệm. Về bản chất, đây là cơ chế để doanh nghiệp tự tích lũy, tự tái đầu tư và tự chịu trách nhiệm đối với danh mục thăm dò của mình. Cơ chế này phù hợp với đặc thù của ngành dầu khí.

Tại phiên họp thẩm tra sơ bộ Dự án Luật Dầu khí sửa đổi ngày 7/7/2026, Chủ tịch HĐTV Petrovietnam Lê Ngọc Sơn đã đề xuất khôi phục Quỹ rủi ro tìm kiếm thăm dò. Theo kiến nghị của Petrovietnam, Quỹ được kỳ vọng tạo nguồn lực chủ động cho hoạt động thăm dò, xử lý các rủi ro đặc thù, đồng thời hỗ trợ đầu tư vào công nghệ và những tiềm năng năng lượng mới.

Kiến nghị này xuất phát từ thực tiễn hoạt động tìm kiếm, thăm dò dầu khí đang đứng trước nhiều thách thức. Phần lớn các mỏ chủ lực của Việt Nam như Bạch Hổ, Rồng, Đại Hùng… đã được khai thác trong thời gian dài và đang suy giảm sản lượng tự nhiên. Trong khi đó, các cơ hội mới chủ yếu là mỏ nhỏ, mỏ cận biên hoặc nằm tại khu vực nước sâu, xa bờ, có cấu trúc địa chất phức tạp, đòi hỏi vốn đầu tư lớn và thời gian thu hồi kéo dài.

Trên thế giới, không nhiều nước quy định một quỹ có tên pháp lý giống mô hình của Việt Nam. Tuy nhiên, hầu hết các công ty dầu khí quốc gia (NOC) và các tập đoàn dầu khí quốc tế (IOC) đều duy trì một cơ chế tài chính tương đương để bảo đảm nguồn vốn ổn định cho hoạt động tìm kiếm thăm dò, bởi đây là lĩnh vực có rủi ro rất cao nhưng quyết định sự tồn tại lâu dài của doanh nghiệp và an ninh năng lượng quốc gia.

Nhiều chuyên gia cho rằng muốn khuyến khích doanh nghiệp đầu tư thăm dò, thì hành lang pháp lý, cơ chế chính sách cho hoạt động này cần được khuyến khích và quy định rõ ràng.

TS. Phan Ngọc Trung, Trưởng Ban Tư vấn Phản biện Hội Dầu khí Việt Nam, nguyên Thành viên HĐTV Petrovietnam, cho rằng tìm kiếm, thăm dò, khai thác dầu khí là lĩnh vực có rủi ro rất cao, trong khi không gian hoạt động ngày càng thu hẹp. Có khi doanh nghiệp bỏ ra cả chục, cả trăm triệu USD để thực hiện các giếng khoan thăm dò nhưng kết quả thu về bằng "0". Vậy nên trên thế giới, các tập đoàn, công ty dầu khí đều có cơ chế xây dựng và hình thành quỹ tìm kiếm, thăm dò dầu khí. Việc hình thành các quỹ này sẽ bảo đảm hoạt động của lĩnh vực được thực hiện liên tục và đó phải được xem là chi phí. Và chỉ những khoản chi tạo ra tài sản (trữ lượng dầu khí có hiệu quả khi khai thác) mới được xem là đầu tư, còn các trường hợp không thành công thì được coi là chi phí.

Theo TS. Nguyễn Hữu Lương, chuyên gia cao cấp Viện Dầu khí Việt Nam, hiện nay phần lớn các mỏ có điều kiện khai thác thuận lợi đã được đưa vào khai thác, trong khi các phát hiện mới chủ yếu nằm ở khu vực nước sâu, xa bờ với chi phí khai thác lớn và mức độ rủi ro cao hơn. Vì vậy, Luật Dầu khí (sửa đổi) cần tiếp tục hoàn thiện các cơ chế ưu đãi đầu tư theo hướng linh hoạt, phù hợp với đặc thù từng lô, mỏ dầu khí. Đối với các dự án có điều kiện phức tạp, cần có cơ chế chia sẻ rủi ro hợp lý giữa Nhà nước và nhà đầu tư để tạo động lực triển khai hoạt động tìm kiếm, thăm dò.

Nguồn lực cho những không gian năng lượng mới

Cũng theo TS. Phan Ngọc Trung, việc khôi phục lại quỹ này không chỉ nhằm vào đối tượng là dầu khí mà cả các dạng năng lượng khác. Đây cũng chính là cơ sở quan trọng để Petrovietnam có thể sớm hiện thực quan điểm, mục tiêu phát triển các dạng năng lượng mới, năng lượng tái tạo ngoài khơi theo tinh thần Kết luận 76-KL/TW của Bộ Chính trị cũng như bảo đảm thực hiện mục tiêu chiến lược phát triển của Tập đoàn trong giai đoạn mới.

Không chỉ phục vụ hoạt động dầu khí truyền thống, Quỹ còn được kỳ vọng mở rộng vai trò trong bối cảnh Petrovietnam chuyển dịch sang mô hình tập đoàn công nghiệp - năng lượng.

Trên nền tảng kinh nghiệm khảo sát địa chất, hoạt động ngoài khơi, quản lý mỏ, công trình biển và công nghệ lòng đất, Petrovietnam đang từng bước mở rộng sang các lĩnh vực điện gió ngoài khơi, hydrogen, thu giữ và lưu trữ carbon (CCS), LNG cùng các chuỗi công nghiệp năng lượng mới. Quá trình mở rộng này đòi hỏi cơ chế phù hợp về đầu tư, sử dụng tài nguyên, quản lý không gian biển và quản trị rủi ro. Nếu được khôi phục lại, Quỹ có thể cho phép bố trí một phần nguồn lực cho nghiên cứu, điều tra cơ bản, đánh giá tiềm năng, thử nghiệm công nghệ và chuẩn bị những dự án năng lượng mới có liên quan trực tiếp đến năng lực cốt lõi của Petrovietnam.

Trong bối cảnh hiện nay, việc khôi phục Quỹ rủi ro tìm kiếm thăm dò cần được nhìn nhận như một yêu cầu chiến lược đối với Petrovietnam. Một cơ chế được thiết kế minh bạch, quản trị chặt chẽ và phù hợp thông lệ quốc tế sẽ giúp Tập đoàn chủ động tái đầu tư cho điều tra cơ bản, gia tăng trữ lượng, làm chủ công nghệ và từng bước mở rộng sang các lĩnh vực năng lượng mới. Đây không chỉ là giải pháp bảo đảm nguồn lực cho hoạt động thượng nguồn, mà còn là cách chuyển hóa thành quả hôm nay thành nền tảng tăng trưởng của ngày mai, góp phần củng cố năng lực tự chủ và giữ vững an ninh năng lượng quốc gia trong dài hạn.

AT