Quyền lấy tin và được thông tin

Ở nước ta, Hiến pháp 1992 khẳng định: “Công dân có quyền được thông tin”. Để bảo đảm “quyền được biết” ấy của công dân, pháp luật trong lĩnh vực báo chí đã nêu rõ: Không một tổ chức, cá nhân nào được hạn chế, cản trở báo chí, nhà báo hoạt động. Các cơ quan tổ chức có nghĩa vụ cung cấp thông tin cho báo chí, giúp cho báo chí thông tin chính xác, kịp thời và chịu trách nhiệm trước pháp luật về nội dung thông tin của mình. Không ai được đe dọa, uy hiếp tính mạng, xúc phạm danh dự, nhân phẩm của nhà báo; phá hủy, thu giữ phương tiện, tài liệu; cản trở nhà báo hoạt động nghề nghiệp đúng pháp luật…

Để tạo điều kiện thuận lợi cho nhà báo thực hiện quyền lấy tin, pháp luật quy định từng chi tiết cụ thể như:

- Nhà báo được đến các cơ quan, tổ chức, thư viện, bảo tàng… để thu thập thông tin, tra cứu tài liệu, làm nghiệp vụ báo chí. Các cơ quan, tổ chức không được từ chối cung cấp cho nhà báo những tư liệu, tài liệu nếu không thuộc bí mật nhà nước và bí mật đời tư của công dân.

- Nhà báo được thực hiện nghiệp vụ tại các đại hội, hội nghị và các buổi lễ, hoạt động lễ tân; được lấy tin, chụp ảnh, quay phim, ghi âm tại các phiên tòa xét xử công khai, được phỏng vấn các người liên quan.

- Khi liên hệ đến các cơ quan, tổ chức, nhà báo chỉ cần xuất trình thẻ nhà báo. Nơi đó không được đòi hỏi thêm giấy tờ nào khác…

Lấy tin là cơ sở quyết định chất lượng thông tin. Dù được pháp luật bảo hộ, song hiện nay công việc này vẫn còn một số trở ngại cần sớm khắc phục. Đơn cử như Quy chế phát ngôn và cung cấp thông tin cho báo chí đã được ban hành ngày 28-5-2007. Theo đó, các cơ quan hành chính nhà nước phải cử người phát ngôn và cung cấp những thông tin (đột xuất và định kỳ) thuộc lĩnh vực, thẩm quyền mình phụ trách cho báo chí theo quy định.

Cũng tại quy chế này, Thủ tướng nói rõ người phát ngôn là chính thủ trưởng cơ quan (hãn hữu mới ủy quyền người khác và nêu rõ các tiêu chuẩn của người phát ngôn). Bốn năm sau, tại hội nghị báo chí toàn quốc (tháng 5-2011), Thứ trưởng Đỗ Quý Doãn đã chính thức kiến nghị: “Cho phép tổng kết Quy chế phát ngôn và cung cấp thông tin cho báo chí để sửa đổi, bổ sung phù hợp, bảo đảm cho báo chí được cung cấp đầy đủ các thông tin chính xác, chính thống”.

Lý do của kiến nghị này, theo một cán bộ chức năng thuộc Bộ Thông tin và Truyền thông, do thực tế một số cơ quan cử người phát ngôn chưa phù hợp, không hiểu rõ về ngành, lĩnh vực quản lý nên khi đối thoại với báo chí có sự lúng túng. Ngoài ra tình trạng thiếu chủ động (của cơ quan nhà nước) trong cung cấp thông tin trước những vấn đề đột xuất cũng chưa được giải quyết tốt.

Đặc biệt, việc né tránh cung cấp thông tin cho báo chí vẫn còn diễn ra. Người chuyên trách am hiểu vấn đề có lý do để né tránh cung cấp thông tin và đẩy lên cho “người phát ngôn”. Trong khi đó, báo chí lúc nào cũng cần có những thông tin chính xác, kịp thời.

Một số quy định pháp lý chưa được bổ sung, hoàn thiện khiến hoạt động tác nghiệp của nhà báo còn gặp khó khăn, vướng mắc. Chẳng hạn vấn đề chụp ảnh tại tòa. Từ đó dẫn tới một số trường hợp, giữa chốn công đường, dù pháp luật đã quy định rõ, một số người có trách nhiệm vẫn ngang nhiên ngăn cấm nhà báo chụp ảnh, ghi âm, ghi hình.

Một chuyện tưởng như nhỏ nhưng cũng ảnh hưởng đến quyền lấy tin của nhà báo: Có nơi nhà báo đến làm việc xuất trình thẻ nhà báo vẫn bị đòi có thêm giấy này giấy kia…

Biện pháp bảo vệ nhà báo chưa đủ nghiêm

Lâu nay hành vi cản trở nhà báo trong tác nghiệp (như xúc phạm danh dự, nhân phẩm của nhà báo khi đang hoạt động nghiệp vụ đúng pháp luật; cản trở nhà báo hoạt động nghề nghiệp; đe dọa, uy hiếp tính mạng nhà báo; hủy hoại, cố ý làm hư hỏng hoặc thu giữ trái phép phương tiện, tài liệu hoạt động báo chí của nhà báo); vi phạm quy định về cung cấp thông tin cho báo chí (như cản trở hoặc không cung cấp thông tin cho nhà báo) dù đã có quy định xử lý nhưng thực tế ít khi được thực hiện. Những hành vi vi phạm nghiêm trọng lại càng ít khi bị truy cứu trách nhiệm hình sự!

Đó là một thực tế đáng lo ngại. Báo chí chỉ có thể thực hiện tốt chức năng đáp ứng quyền được thông tin của công dân khi quyền lấy tin và được thông tin được bảo đảm bằng các quy định pháp luật ngày càng hoàn thiện và được thực thi nghiêm túc, kịp thời.

LS-TS PHAN ĐĂNG THANH - PHAN MAI

Theo phapluattp.vn