Số hóa bảo tàng: Giữ hồn di sản, mở rộng không gian sáng tạo

Trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, các bảo tàng nói chung và Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam nói riêng đang đứng trước yêu cầu đổi mới toàn diện nhằm thích ứng với nhu cầu thưởng thức văn hóa ngày càng đa dạng của công chúng. Trao đổi với Báo điện tử Chính phủ, Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, TS Nguyễn Anh Minh đã chia sẻ về định hướng, thách thức cũng như cách thức phát huy và gìn giữ giá trị di sản mỹ thuật trong thời đại số.

Không gian văn hóa mở trong kỷ nguyên số

Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, TS Nguyễn Anh Minh cho biết, bước vào kỷ nguyên số, các bảo tàng không còn chỉ thực hiện chức năng sưu tầm, bảo quản và trưng bày hiện vật theo phương thức truyền thống, mà phải chuyển mình trở thành những thiết chế văn hóa hiện đại, lấy công chúng làm trung tâm và tạo ra những trải nghiệm văn hóa ngày càng phong phú, hấp dẫn.

"Đối với Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, đổi mới không chỉ là yêu cầu của sự phát triển mà còn là trách nhiệm trong việc thực hiện chủ trương của Đảng và Nhà nước về chuyển đổi số, phát triển văn hóa và phát huy giá trị di sản trong bối cảnh mới. Chúng tôi xác định chuyển đổi số không đơn thuần là ứng dụng công nghệ mà là đổi mới toàn diện phương thức hoạt động, từ công tác quản lý, bảo tồn, nghiên cứu đến trưng bày, giáo dục và phục vụ công chúng.

Thời gian qua, Bảo tàng đã từng bước triển khai nhiều giải pháp như xây dựng Không gian triển lãm mỹ thuật trực tuyến (VAES), tour tham quan 3D, ứng dụng thuyết minh đa phương tiện iMuseum VFA với 9 ngôn ngữ, hệ thống bán vé điện tử và cơ sở dữ liệu số về hiện vật. Những ứng dụng này đã góp phần mở rộng khả năng tiếp cận di sản mỹ thuật Việt Nam, giúp công chúng trong nước và quốc tế có thể khám phá các giá trị nghệ thuật bằng nhiều hình thức thuận tiện và sinh động hơn.

Tuy nhiên, điều quan trọng nhất vẫn là đổi mới tư duy. Chúng tôi mong muốn xây dựng Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam trở thành một không gian văn hóa mở, nơi công chúng không chỉ đến để tham quan mà còn để học tập, sáng tạo, trải nghiệm và đối thoại với nghệ thuật. Công nghệ sẽ là công cụ hỗ trợ để nâng cao chất lượng phục vụ, còn mục tiêu cuối cùng vẫn là lan tỏa những giá trị bền vững của mỹ thuật Việt Nam đến với đông đảo công chúng và góp phần xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc", TS. Nguyễn Anh Minh nhấn mạnh.

Chuyển đổi số trong bảo tàng mỹ thuật đặt ra nhiều thách thức

Trong những năm gần đây, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam đã tích cực triển khai chuyển đổi số và đạt được nhiều kết quả bước đầu với các sản phẩm như ứng dụng thuyết minh đa phương tiện iMuseum VFA, Không gian triển lãm mỹ thuật trực tuyến (VAES), tour tham quan 3D và hệ thống cơ sở dữ liệu số.

Tuy nhiên, theo ông Nguyễn Anh Minh, chuyển đổi số trong lĩnh vực bảo tàng, đặc biệt là bảo tàng mỹ thuật, là một quá trình lâu dài và cũng đặt ra nhiều thách thức.

Khó khăn đầu tiên xuất phát từ chính đặc thù của hiện vật mỹ thuật. Mỗi tác phẩm đều mang những giá trị độc bản về chất liệu, màu sắc, bút pháp và kỹ thuật thể hiện. Việc số hóa không đơn thuần là chụp ảnh hay quét dữ liệu mà phải tái hiện trung thực giá trị thẩm mỹ của tác phẩm, đòi hỏi thiết bị công nghệ hiện đại và quy trình kỹ thuật rất nghiêm ngặt. Đối với các chất liệu như sơn mài, lụa hay những Bảo vật quốc gia, yêu cầu này càng cao hơn.

Bên cạnh đó, số hóa hơn 20.000 hiện vật cùng khối lượng lớn tư liệu khoa học đòi hỏi nguồn lực đầu tư đáng kể về hạ tầng công nghệ, hệ thống lưu trữ, bảo mật dữ liệu và kinh phí vận hành lâu dài. Đây là bài toán không chỉ của riêng Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam mà cũng là thách thức chung đối với nhiều bảo tàng hiện nay.

Một vấn đề quan trọng khác là bảo đảm an toàn dữ liệu và quyền sở hữu trí tuệ. Khi đưa các tác phẩm lên môi trường số, chúng tôi phải đồng thời thực hiện tốt việc bảo vệ bản quyền, ngăn ngừa nguy cơ sao chép trái phép và bảo đảm an ninh cho hệ thống dữ liệu di sản.

Ngoài ra, chuyển đổi số đòi hỏi đội ngũ cán bộ không chỉ có kiến thức chuyên sâu về mỹ thuật và bảo tàng học mà còn phải làm chủ công nghệ số, quản trị dữ liệu và xây dựng nội dung số. Vì vậy, việc đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao là một yêu cầu cấp thiết.

Mặc dù còn nhiều khó khăn, nhưng ông Nguyễn Anh Minh xác định chuyển đổi số là xu hướng tất yếu. Bảo tàng sẽ tiếp tục tranh thủ sự quan tâm của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, đẩy mạnh hợp tác với các doanh nghiệp công nghệ và các đối tác trong, ngoài nước để từng bước hoàn thiện hạ tầng số, xây dựng cơ sở dữ liệu đồng bộ và phát huy hiệu quả giá trị của di sản mỹ thuật Việt Nam trong thời đại số.

Công nghệ phục vụ di sản, không thay thế di sản

Theo TS. Nguyễn Anh Minh, điều quan trọng nhất là phải xác định đúng vai trò của công nghệ trong bảo tàng. Công nghệ không phải là mục tiêu, càng không thể thay thế giá trị của hiện vật gốc. Hiện vật luôn là trung tâm, còn công nghệ là phương tiện giúp công chúng tiếp cận di sản thuận lợi hơn, hiểu sâu hơn và có những trải nghiệm phong phú hơn. Mọi ứng dụng công nghệ đều phải hướng đến mục tiêu phục vụ công tác bảo tồn, nghiên cứu, giáo dục và phát huy giá trị di sản một cách hiệu quả.

Trong bối cảnh khoa học công nghệ phát triển nhanh và nhu cầu hưởng thụ văn hóa ngày càng đa dạng, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam đang hướng tới xây dựng một bảo tàng hiện đại, thông minh và thân thiện, không chỉ là nơi lưu giữ hiện vật mà còn là không gian giáo dục thẩm mỹ, sáng tạo, kết nối cộng đồng và quảng bá hình ảnh đất nước, con người Việt Nam thông qua nghệ thuật.

"Để thực hiện mục tiêu đó, chúng tôi sẽ tiếp tục đổi mới nội dung và hình thức trưng bày; phát triển các sản phẩm trải nghiệm sáng tạo trên nền tảng số; đẩy mạnh nghiên cứu, sưu tầm, kiểm kê, bảo quản và phục chế hiện vật gắn với ứng dụng công nghệ hiện đại; mở rộng hợp tác quốc tế, tăng cường truyền thông và xây dựng thương hiệu Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam.

Đối với việc phát huy giá trị kinh tế của tài nguyên bảo tàng, chúng tôi cho rằng đây là xu hướng phù hợp với định hướng phát triển công nghiệp văn hóa của Việt Nam. Tuy nhiên, việc khai thác phải được đặt trên nền tảng bảo tồn bền vững và giá trị học thuật. Dữ liệu số, bộ sưu tập, các triển lãm trực tuyến hay các sản phẩm sáng tạo từ hiện vật đều có thể trở thành nguồn lực để phát triển giáo dục, du lịch văn hóa và các ngành công nghiệp sáng tạo, nhưng mọi hoạt động khai thác đều phải bảo đảm tính xác thực của hiện vật, tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ và không làm ảnh hưởng đến giá trị nguyên gốc của di sản.

Chúng tôi tin rằng khi kết hợp hài hòa giữa bảo tồn, công nghệ và sáng tạo, di sản mỹ thuật sẽ không chỉ được gìn giữ cho các thế hệ mai sau mà còn trở thành nguồn lực quan trọng đóng góp vào phát triển văn hóa, kinh tế và quảng bá hình ảnh Việt Nam trong quá trình hội nhập quốc tế", Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam khẳng định.

Minh Thư