Tây Hồ bát cảnh - những con sóng phế hưng

Chùa Tr?n Qu?c - m?t th?ng c?nh c?a H? Tây.

Sách Tây H? chí vi?t: “Thang Long là th?ng d?a c?a phuong B?c, mà Tây H? là m?t th?ng c?nh c?a d?t Thang Long”. Nó là ngu?n c?m h?ng vô t?n c?a tao nhân m?c khách. T? xua t?i nay dã có không bi?t bao nhiêu áng tho van, ca khúc… vi?t v? H? Tây. Nhà tho Thái Thu?n d?i Lê so t?ng vi?t:

B?c khuy?t vô thu can th? d?

Tây H? h?u nguy?t c?p thi b?n.

(Không c?n ph?i dâng thu lên C?a B?c – Trung Qu?c d? c?u c?nh s? n?i ti?ng ? d?i vì dã có trang ? Tây H? làm ngu?n c?m h?ng cho thi h?ng v?n nghèo nàn).

Bên c?nh dó, các truy?n thuy?t dân gian, giai tho?i van h?c, s? tích… càng tô d?p thêm cho nàng Tây Thi tho m?ng này. Nhà tho Cao Bá Quát t?ng th?t lên tru?c v? ki?u di?m c?a Tây H?:

Ðiên d?o Xuân tâm b?t t? trì,

Tây H? chân cá th? Tây Thi.

(Lòng Xuân nghiêng ng? không t? c?m gi? n?i, Tây H? qu? th?t là m?t nàng Tây Thi).

T? các can nguyên trên, dã t?o ngu?n cho vi?c hình thành các di tích: vu?n, tu?c, chùa, vi?n, b?n bãi… không th? k? h?t. Có di tích dã m?t, có di tích hi?n còn, có di tích m?i hình thành… Trong dó, H? Tây bát c?nh dã di vào ti?m th?c ngu?i Hà Thành không th? phai m?: Tây H? bát c?nh là tên m?t t?p tho c?a m?t nhà tho vô danh th?i Vinh H?u (1735 – 1739) ca t?ng v? H? Tây.

B?n Trúc Nghi Tàm

Theo Tây H? chí, noi dây g?i là Nha trúc lâm vì vào th?i Vua Hùng, d?t  này có tre d?ng ngà m?c thành r?ng, phía ngoài c? r?m quanh h?. Xua kia, Công chúa T? Hoa con Vua Lý Th?n Tông l?p Tr?i Tàm Tang d? tr?ng dâu nuôi t?m, d?n th?i Tr?n d?i thành Tr?i Tích Ma. Th?i H?u Lê, Tr?nh Giang d?i thành Nghi Tàm và cho m? m?t b?n t?m ? dây. H?ng nam, các Chúa Tr?nh cùng cung n? lên B?n Trúc ngh? ngoi và t?m mát.

Noi dây, tr?ng r?t nhi?u Nha trúc – tre d?ng ngà - m?t lo?i trúc có màu vàng óng. T? xa trông l?i nhu m?t r?ng tre có muôn vàn cây, r?p m?t góc tr?i, nên r?ng xua còn g?i là Cái viên – vu?n nhu ô l?ng.

Tr?i qua bao bi?n thiên c?a l?ch s?, B?n Trúc Nghi Tàm nay không còn n?a.

R?ng bàng Yên Thái

Th?i Lê Trung hung, các Chúa Tr?nh cho tr?ng r?t nhi?u cây bàng ? Làng Võng Th?, Yên Thái d? l?y bóng mát. Có d?n hàng ngàn cây, r?p m?t góc h?, khi giao mùa Thu - Ðông, r?ng bàng d?i s?c lá xanh - d?, t? xa trông l?i r?t d?p m?t. R?ng bàng Yên Thái dã t?o thành m?t th?ng c?nh c?a H? Tây. Ðáng ti?c là v? sau, Vua Lê Chiêu Th?ng (1787 –1788) ra l?nh phá r?ng san núi d? tr? thù các Chúa Tr?nh dã có th?i o ép, l?n quy?n ông cung nhu các Vua Lê.

Ð?n th? Ð?ng C?

Ð?n Ð?ng C? thì nay v?n còn. Ð?n du?c l?p ? Làng Th?y Chuong t? th?i Lý du?i l?nh c?a Vua Lý Thái Tông (1028 – 1054). Ki?n trúc g?m 2 t?ng, t?ng du?i d? Vua ng? m?i khi d?n tham, t?ng trên d? th? th?n.

Th?n Ð?ng C?, nguyên du?c th? ? Núi Kh? Lao (Thanh Hóa). Th?n dã có công nhi?u l?n báo m?ng giúp Vua Lý Thái Tông v? chính s? và quân s?. Sau khi dánh th?ng quân Chiêm Thành tr? v?, Vua Lý Thái Tông dã l?p d?n th? th?n Ð?ng C? ? Kinh dô Thang Long.

Th?i Lý, h?i th? t? ch?c vào ngày 25 tháng Hai Âm l?ch h?ng nam. Nhà Vua t?p h?p qu?n th?n t?i làm l? t? Th?n Ð?ng C? r?i cùng nhau th?: “Làm con mà b?t hi?u, làm tôi mà b?t trung thì th?n linh gi?t ch?t”. T?i th?i Tr?n, quy u?c v? l? t? v?n du?c gi? nguyên, song do hoàn c?nh xã h?i th?c t? nhu an ninh qu?c gia, quy?n l?c nhà nu?c…, mà H?i th? d?i sang ngày 4 tháng Tu Âm l?ch và n?i dung l?i th? cung thay d?i theo: “Làm tôi ph?i t?n trung, làm quan ph?i trong s?ch, n?u trái l?i th? thì th?n linh tr? di?t”. T?i th?i H?, Lê, h?i th? v?n du?c duy trì, nhung t?m quan tr?ng v? s? thiêng liêng b? gi?m d?n. Trong chi?n tranh Lê - Nguyên, Tây Son,dàn dã b? ngh?ch quân phá h?y. Trong chi?n tranh ch?ng th?c dân Pháp, d? qu?c M?, d?n dã b? chi?m d?ng và tr? nên hu h?ng n?ng. Nam 1992, d?n du?c trùng tu, nhung không còn du?c nhu xua v? c? quy mô, quang c?nh và ngh? thu?t ki?n trúc.

Ngày nay, h?i v?n m? vào ngày 4 tháng Tu. Ki?u ru?c bài v? Th?n Ð?ng C? t? Làng Yên Thái t?i Làng Ð?ng Xã r?i tr? v?.

Chi?u H? Tây.

Ph?t say Làng Th?y

Xua kia, Làng Th?y Chuong có m?t ngôi chùa nh? không ai bi?t du?c xây d?ng t? khi nào. Ð?n th?i Lê Trung hung thì ngôi chùa này dã d? nát, ch? còn sót l?i m?t pho tu?ng trong tu th? tay ch?ng g?y, chân kh?p khi?ng, trông liêu xiêu nhu ngu?i say ru?u. Ngu?i dân Làng Th?y Chuong cung có ngh? n?u ru?u n?i ti?ng, nên ngu?i ta b?o r?ng pho tu?ng Ph?t kia su?t ngày u?ng ru?u và say khu?t. Tuong truy?n r?ng cu?i th?i Lê, Tr?ng Qu?nh dã t?i Làng Th?y u?ng ru?u mua vui, nhìn th?y pho tu?ng say nên t?c c?nh làm tho trêu dùa:

Ông d?ng chi mà d?ng mãi dây,

D?p d?nh nhu t?nh l?i nhu say.

Vãi nào dã chu?c cho ông ru?u

Còn có cho vay m?t n?m d?y.

T? dó, dân Làng Th?y Chuong và du khách kh?p noi thu?ng mang ru?u d?n cúng ho?c chén thù t?c vào ngày M?t, hôm R?m.

V? sau, trong th?i gian lo?n l?c, tu?ng Ph?t say không bi?t b? mang di dâu, ch? còn l?i trong lòng ngu?i s? nu?i ti?c mà thôi!

Ð?ng hoa Nghi Tàm

Làng Nghi Tàm không nh?ng n?i ti?ng v?i vi?c Công chúa T? Hoa (th?i Lý) l?y tr?i tr?ng dâu nuôi t?m, mà còn n?i ti?ng b?i ngh? tr?ng hoa. Hoa tuoi Nghi Tàm m?t th?i du?c dùng làm d? ti?n Vua, ti?n Chúa(1). Làng hoa Nghi Tàm v?i d?a th? d?p, phía tru?c có Chùa Kim Liên – hi?n di?n v?i l?i ngh? thu?t ki?n trúc d?c trung th?i Tây Son. Tây H? chí g?i vùng này là Hoa di?n – Ru?ng hoa. Bên c?nh Làng Nghi Tàm còn có m?t s? làng khác cung tr?ng hoa nhu Nh?t Tân Qu?ng Bá, Tây H?, Yên Ph?, Võng Th?, nhung t? th?i Tây Son tr? di, ngh? tr?ng hoa dã b? b?. Kho?ng d?ng ru?ng bên Chùa Kim Liên c?a Làng Nghi Tàm g?i là Ð?ng bông. Nay ch? còn trong hoài ni?m. Ti?c thay!

V?nh v? Hoa di?n, nhà tho Ph?m Ðan Phong có câu:

Ngu?i d?p mo màng cúi c?m hoa,

Bên Sông Tô L?ch b?n tram nhà.

Làng hoa Nghi Tàm còn là quê huong c?a Bà Huy?n Thanh Quan – m?t n? s? n?i ti?ng cu?i th?i Lê. Ngu?i Nghi Tàm không nh?ng tr?ng hoa, mà h? còn làm ngh? dánh cá, b?t sâm c?m, tr?ng qu?t. Ngày nay, các viên su Nghi Tàm n?i ti?ng v? tr?ng hoa dào th?.

Ch? dêm Khán Xuân

Khán Xuân là tên phu?ng xua, thu?c phía Nam H? Tây, nay thu?c khu v?c Ph? Ch? T?ch, Công viên Bách th?o. ? dây có Núi Khán Son, trên núi l?p mi?u th? Th?n C?u M?u t? th?i Lý và mi?u th? Huy?n Trân H?c Ð?. Chúa Tr?nh Giang cho l?p m?t ly cung, các dãy nhà có hàng xung quanh. Vào mùa Hè, dêm dêm, Chúa ra cung này ngh?, các n?i th?n và cung n? bày hàng bán và hát xu?ng su?t dêm.

Khán Xuân còn n?i ti?ng b?i nh?ng giai tho?i v? n? s? H? Xuân Huong.

T?i dây, bà dã cho d?ng C? Nguy?t Ðu?ng tho m?ng nhìn th?ng ra H? Tây làm noi chiêu hi?n dãi s?, dón ti?p thù t?c câu tho chén ru?u v?i các tao nhân m?c khách.

T?i Khán Xuân, ta nh? v? câu tho c?a n? s? h? H? này:

Êm ái chi?u Xuân t?i Khán dài.

Lâng lâng lòng ch?ng g?i tr?n ai...

Ba h?i tiên m? chuông g?m sáng

M?t vung tang thuong nu?c l?n tr?i...

(H? Xuân Huong – Choi Ðài Khán Xuân)

Tru?c v? tho m?ng dó, nhà tho Nguy?n Huy Lu?ng dã th?t lên:

C?nh Khán Son chua gác cu?c c?, lòng tho dã b?i h?i ban lãnh th?

(T?ng Tây H? phú)

Qua bao thang tr?m l?ch s?, ch? dêm Khán Xuân hoa l? m?t th?i, nay không còn. C? Nguy?t Ðu?ng cung không còn n?a! Sao ta không kh?i ch?nh lòng mà hoài ni?m quá kh?!

Ti?ng dàn Hành cung

Th?i Lê - Tr?nh, Ph?t giáo suy d?i, cùng v?i th? l?c to l?n c?a Ph? Chúa.

Các Chúa Tr?nh dã bi?n Chùa Tr?n Qu?c thành Hành cung, khi?n v? tôn nghiêm c?a chùa b? xâm ph?m. Noi dây, Chúa Tr?nh tuy?n trong các cung n? nh?ng ngu?i dàn hay, hát gi?i, múa khéo d? mua vui. Ð?c bi?t ? Hành cung có m? n? h? Hà dàn r?t gi?i, du?c Chúa yêu chi?u.

Tr?i qua các cu?c ph? hung, t?i th?i Lê m?t, thì Hành cung dã suy tàn. Xót thuong cho n?i dau v? cu?c tang thuong này, Bà Huy?n Thanh Quan ph?i th?t lên:

Tr?n B?c Hành cung c? dãi d?u

Khách qua du?ng d? ch?nh ni?m dau

Sóng l?p ph? hung coi dã r?n,

Chuông h?i kim c? l?ng càng mau...

(Bà Huy?n Thanh Quan – Chùa Tr?n B?c)

Sâm c?m H? Tây

Chim sâm c?m là m?t lo?i chim di cu. T?i mùa Ðông, khi tr?i se l?nh, t?ng dàn sâm c?m hàng ngàn con, d?u và c? den, m? h?ng, t? phuong B?c bay d?n tránh rét, boi l?n lu?n l? ki?m an trên m?t h? ho?c trong các bãi c? lác ng?p nu?c xung quanh, khi tr?i n?ng ?m l?i kéo nhau bay v? B?c. Chim sâm c?m dã di vào ca t? nhu m?t hình tu?ng ngh? thu?t. Nh?c s? Tr?nh Công Son trong ca khúc Hà N?i mùa thu dã c?m nh?n: “Chi?u Thu H? Tây, m?t nu?c vàng lay b? xa m?i g?i. Màu suong thuong nh?, bày sâm c?m nh? v? cánh M?t tr?i”.

Chim sâm c?m v?i ý nghia loài chim th?t b? nhu sâm nên hay b? san b?t. Ð?c bi?t th?i Nguy?n, ngu?i dân quanh H? Tây ph?i b?t chim sâm c?m d? ti?n Vua ? Kinh thành Hu?. Tru?c s? d?u tranh c?a dân chúng v?a d? b?o v? loài chim, v?a d? thoát c?nh cung ph?ng n?ng n?, Vua T? Ð?c dã ra l?nh ph?i b? l? này. Nhung su?t th?i gian dài, vi?c b?o v? môi tru?ng b? xao nhãng, t?i nay chim sâm c?m trên H? Tây dã gi?m di trông th?y, h?u nhu không còn n?a. Nhung chúng ta hãy tin vào Chim sâm c?m không ch?t (Tên m?t v? k?ch c?a Luu Quang Vu).

H? Tây – m?t c?nh d?p v?i bao s? tích, giai tho?i c?n du?c gi? gìn và khai thác nhu m?t báu v?t qu?c gia. H? Tây luôn g?n bó v?i l?ch s? Thang Long – Hà N?i trong 1000 nam qua.

* Tiêu d? do Tòa so?n d?t

Trích T?ng t?p Nghìn nam van hi?n Thang Long