Tháo gỡ thể chế khoa học, công nghệ: Liên kết thực chất '4 nhà' để tạo động lực tăng trưởng

Chiều 15/7, tại Hà Nội, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng đã đến dự và phát biểu chỉ đạo tại Hội nghị "Thể chế khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số - Tháo gỡ điểm nghẽn và kiến tạo phát triển" do Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) tổ chức.

Hội nghị có sự tham dự của Bộ trưởng Bộ KH&CN Vũ Hải Quân; Phó Chủ nhiệm Văn phòng Chính phủ Trần Anh Tiến; lãnh đạo Bộ KH&CN; đại diện một số bộ, ngành, địa phương.

Chuyển mạnh sang giai đoạn tổ chức thực thi với tinh thần quyết liệt

Phát biểu khai mạc, Bộ trưởng Bộ KH&CN Vũ Hải Quân nhấn mạnh, hội nghị diễn ra trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới của khoa học công nghệ (KHCN), đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Nhiều chủ trương lớn của Đảng đã được thể chế hóa, nhiều luật, nghị định và cơ chế, chính sách mới được ban hành, tạo nền tảng pháp lý ngày càng hoàn thiện để thúc đẩy phát triển.

Theo Bộ trưởng Vũ Hải Quân, mục tiêu của hội nghị không chỉ là phổ biến, trao đổi những điểm mới của các văn bản quy phạm pháp luật mà còn hướng tới cùng các bộ, ngành, địa phương chuyển mạnh sang giai đoạn tổ chức thực thi với tinh thần quyết liệt, đồng bộ và hiệu quả, đưa chính sách nhanh chóng đi vào cuộc sống, tạo ra những kết quả thực chất.

Chủ đề của hội nghị cũng thể hiện yêu cầu cấp thiết trong giai đoạn hiện nay là đưa thể chế trở thành động lực phát triển, thay vì chỉ dừng lại ở việc hoàn thiện cơ chế, chính sách. Tinh thần xuyên suốt là nhìn thẳng vào những điểm nghẽn trong quá trình triển khai, cùng đề xuất các giải pháp khả thi, xác định rõ trách nhiệm, lộ trình thực hiện để có thể triển khai ngay sau hội nghị.

Tại hội nghị, các đại biểu đã tập trung trao đổi 4 nội dung trọng tâm liên quan đến Hoàn thiện thể chế phục vụ phát triển KHCN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Trong đó, bao gồm các chuyên đề về thể chế cho phát triển công nghệ chiến lược; cơ chế quản lý đầu tư, mua sắm, thuê dịch vụ và cơ chế đặc thù phục vụ hoạt động thử nghiệm trong chuyển đổi số sử dụng nguồn vốn ngân sách nhà nước; đổi mới cơ chế tài trợ nghiên cứu, nâng cao vai trò của Quỹ Phát triển KHCN và đổi mới sáng tạo; cùng các giải pháp tháo gỡ khó khăn trong lập, phân bổ, giao dự toán chi sự nghiệp cho hoạt động KHCN và đổi mới sáng tạo...

Các tham luận đều tập trung phân tích những vướng mắc trong thực tiễn, đồng thời đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện cơ chế, chính sách, nâng cao hiệu quả phân bổ và sử dụng nguồn lực, tạo môi trường thuận lợi để KHCN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số thực sự trở thành động lực quan trọng cho tăng trưởng và phát triển đất nước.

Hoàn thiện thể chế, khuyến khích đổi mới sáng tạo mạnh mẽ hơn

Phát biểu chỉ đạo tại hội nghị, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng nhấn mạnh đất nước đang đứng trước thời khắc có ý nghĩa lịch sử, đặt ra yêu cầu hiện thực hóa mục tiêu đến năm 2045 đưa Việt Nam trở thành quốc gia giàu mạnh, hùng cường, có thu nhập cao. Để đạt mục tiêu đó, Việt Nam phải duy trì tốc độ tăng trưởng ở mức hai con số trong giai đoạn tới.

Theo Phó Thủ tướng, các động lực tăng trưởng truyền thống như đầu tư, xuất khẩu… và tiêu dùng đã đóng góp quan trọng trong thời gian qua nhưng để tạo nên bước phát triển đột phá, Đảng và Nhà nước đã xác định KHCN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực chủ yếu để đưa đất nước phát triển nhanh và bền vững.

Phó Thủ tướng cho biết, chỉ trong vòng 18 tháng, kể từ khi Nghị quyết số 57/NQ-TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển KHCN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số ra đời, các cơ quan đã xây dựng, trình ban hành nhiều văn bản triển khai. Trong đó, Quốc hội đã thông qua 30 luật trực tiếp triển khai Nghị quyết số 57/NQ-TW; Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành hơn 70 nghị định, 30 nghị quyết, 72 quyết định; các bộ, ngành đã ban hành hơn 80 thông tư cùng nhiều văn bản hướng dẫn triển khai.

Nhấn mạnh quyết tâm ưu tiên nguồn lực cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, Phó Thủ tướng cho biết, mặc dù đất nước còn nhiều khó khăn, Chính phủ vẫn bố trí khoảng 103.000 tỷ đồng, tương đương 3% tổng chi ngân sách nhà nước, cho lĩnh vực này.

Tuy nhiên, hiện vẫn còn khoảng 18.000 tỷ đồng chưa thể phân bổ do thiếu các nhiệm vụ, đề án cụ thể. Theo Phó Thủ tướng, điều đó cho thấy phải chủ động xây dựng nhiệm vụ, tổ chức thực hiện hiệu quả để đưa nguồn lực vào cuộc sống.

Phó Thủ tướng đề nghị hội nghị thống nhất cao về nhận thức và hành động, quyết tâm triển khai các nhiệm vụ với những kết quả cụ thể, thực chất. KHCN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số không chỉ là một lĩnh vực phát triển mà phải trở thành thước đo hiệu quả của quá trình phát triển. Thước đo đó không nằm trên giấy tờ mà được thể hiện bằng năng lực làm chủ công nghệ, số lượng sản phẩm được thương mại hóa, số doanh nghiệp đổi mới sáng tạo được hình thành và phát triển.

Quan trọng hơn, theo Phó Thủ tướng, cần phải lượng hóa được mức độ đóng góp của khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đối với tăng trưởng kinh tế, qua đó khẳng định vai trò là động lực then chốt trong tiến trình phát triển đất nước.

Liên kết "4 nhà" cần thực chất, hiệu quả và cùng hành động

Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng đề nghị 4 chủ thể quan trọng nhất của hệ sinh thái KHCN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số cùng hành động với quyết tâm cao hơn, trách nhiệm lớn hơn và tinh thần đổi mới mạnh mẽ hơn.

Thứ nhất, đối với Nhà nước, cần tiếp tục đổi mới tư duy quản lý theo hướng kiến tạo phát triển, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm phục vụ. Các bộ, ngành, địa phương phải tổ chức thực hiện nghiêm túc, đồng bộ và nhất quán các quy định của pháp luật; đẩy mạnh phân cấp, phân quyền đi đôi với phân bổ nguồn lực, tăng cường kiểm tra, giám sát và kiểm soát quyền lực.

Đồng thời, phải kiên quyết khắc phục tình trạng né tránh, đùn đẩy trách nhiệm, sợ sai, sợ trách nhiệm trong thực thi công vụ; bảo vệ và khuyến khích những cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám đổi mới, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung. Trong giai đoạn hiện nay, điều đất nước cần nhất là những người dám hành động để đưa chính sách vào cuộc sống.

Thứ hai, đối với đội ngũ các nhà khoa học, Phó Thủ tướng mong muốn các nhà khoa học tiếp tục phát huy tinh thần sáng tạo, khát vọng cống hiến, chủ động tham gia giải quyết những bài toán lớn của quốc gia.

Nghiên cứu khoa học phải xuất phát từ yêu cầu phát triển đất nước, từ nhu cầu của doanh nghiệp, của địa phương và của người dân; lấy hiệu quả ứng dụng, khả năng thương mại hóa và tác động đối với phát triển kinh tế - xã hội làm một trong những tiêu chí quan trọng để đánh giá kết quả nghiên cứu, phát triển. Nhà khoa học không chỉ là người tạo ra tri thức mới mà còn phải là người đồng hành cùng doanh nghiệp, góp phần chuyển tri thức thành của cải vật chất và năng lực cạnh tranh của quốc gia.

Thứ ba, đối với các Viện nghiên cứu, các trường học, cần chủ động xây dựng mô hình đổi mới sáng tạo gắn liền với nhu cầu thực tiễn của xã hội, tăng cường chất lượng nghiên cứu khoa học, đẩy mạnh chuyển giao công nghệ và thương mại hóa các sản phẩm trí tuệ.

Nhà trường cần cải tiến chương trình đào tạo, phát triển hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo ngay trong khuôn viên nhà trường để khơi dậy tư duy đột phá của học sinh, sinh viên. Sự phối hợp chặt chẽ giữa "4 nhà: Nhà nước - Nhà trường, Viện nghiên cứu - Doanh nghiệp" sẽ là chìa khóa để hiện thực hóa các ý tưởng sáng tạo thành giá trị kinh tế cụ thể phục vụ cho đất nước phát triển.

Phó Thủ tướng đề nghị các viện, trường phải đi đầu trong việc ứng dụng công nghệ số và phương pháp dạy học hiện đại, khẳng định vai trò là trung tâm tri thức và động lực phát triển bền vững của quốc gia.

Thứ tư, đối với cộng đồng doanh nghiệp, cần mạnh dạn đầu tư cho nghiên cứu và phát triển, chủ động đổi mới công nghệ, tích cực đặt hàng các viện nghiên cứu, trường đại học và tham gia sâu hơn vào hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Doanh nghiệp không chỉ là đối tượng thụ hưởng chính sách mà phải trở thành trung tâm của quá trình đổi mới sáng tạo, là nơi tiếp nhận, làm chủ, hoàn thiện và thương mại hóa công nghệ.

Phó Thủ tướng tin tưởng rằng với khát vọng cống hiến, trách nhiệm, khi doanh nghiệp thực sự coi KHCN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực phát triển thì mới có thể hình thành những doanh nghiệp công nghệ lớn của Việt Nam, đủ sức cạnh tranh trong khu vực và trên thế giới.

Kết quả giải ngân là một trong những thước đo trong lĩnh vực KHCN

Một vấn đề Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng đặc biệt quan tâm là giải ngân vốn cho KHCN. Theo Phó Thủ tướng, đầu tư cho KHCN là đầu tư cho tương lai, nhưng nếu nguồn lực đã được bố trí mà không được đưa vào cuộc sống một cách kịp thời thì sẽ làm mất đi cơ hội phát triển ngay hiện tại.

"Mỗi đồng vốn chậm giải ngân không chỉ là một khoản kinh phí chưa được sử dụng, mà còn là một công nghệ chậm được nghiên cứu, một sản phẩm chậm được hình thành, một doanh nghiệp chậm có cơ hội đổi mới và một động lực tăng trưởng bị bỏ lỡ", Phó Thủ tướng chia sẻ.

Phó Thủ tướng thẳng thắn nhìn nhận rằng việc sử dụng nguồn vốn trong lĩnh vực này chưa hiệu quả như mong muốn. Vì vậy, một trong những nhiệm vụ trọng tâm trong thời gian tới là khắc phục triệt để những khó khăn, bất cập này, coi tiến độ, kết quả giải ngân là một trong những thước đo trong lĩnh vực khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Chính vì vậy, Phó Thủ tướng đề nghị các đồng chí Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ, Chủ tịch UBND các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương xem đây là trách nhiệm trọng tâm đến cuối năm, quyết tâm phấn đấu giải ngân hết nguồn vốn trong năm 2026 và các năm tiếp theo.

Phó Thủ tướng giao Bộ KH&CN chủ trì, phối hợp với các cơ quan nghiên cứu, xây dựng cơ chế theo dõi, đánh giá kết quả giải ngân của các bộ, ngành và địa phương trong lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, để có cơ sở kịp thời biểu dương những nơi làm tốt, đồng thời nhắc nhở, chấn chỉnh những nơi thực hiện chưa nghiêm.

Theo Phó Thủ tướng: "Chúng ta đã có chủ trương đúng, đã có thể chế ngày càng hoàn thiện, đã có nguồn lực được quan tâm bố trí và đã có đội ngũ nhà khoa học, doanh nghiệp ngày càng trưởng thành. Điều còn lại là ý chí hành động, quyết tâm của chúng ta".

Phó Thủ tướng kỳ vọng sau hội nghị này, mỗi bộ, ngành, địa phương sẽ có thêm một kế hoạch hành động cụ thể, mỗi nhà khoa học có thêm một công trình nghiên cứu đột phá, mỗi doanh nghiệp có thêm một quyết tâm đầu tư cho khoa học công nghệ. Thành công của hội nghị không nằm ở số lượng các bài tham luận mà phải đo lường bằng thực tiễn sau hội nghị này.

Phó Thủ tướng nhấn mạnh: "Chúng ta quyết tâm cùng nhau xây dựng một môi trường mà ở đó thể chế không còn là rào cản mà thực sự là lợi thế cạnh tranh. KHCN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số sẽ thực sự trở thành động lực mạnh mẽ đưa đất nước ta bước vào một kỷ nguyên mới phát triển phồn vinh".

Gia Huy