Thí điểm chế định luật sư công: Lấp ‘khoảng trống’ pháp lý, bảo vệ lợi ích công

Việc triển khai chế định mới đồng thời đặt ra 3 vấn đề xuyên suốt: Vì sao cần luật sư công và khung khổ pháp lý được thiết kế như thế nào? Ai sẽ trở thành luật sư công và được đào tạo ra sao? Đội ngũ này sẽ được sử dụng, phối hợp và đánh giá thế nào trong thực tế?

Đó cũng là 3 nội dung xuyên suốt của tuyến bài "Thí điểm chế định luật sư công: Lấp 'khoảng trống' pháp lý, bảo vệ lợi ích công".

Bài 1: Mở hướng đi mới, nâng cao năng lực pháp lý khu vực công

Từ yêu cầu thực tiễn, từng bước hình thành lực lượng pháp lý chuyên nghiệp ngay trong khu vực công, việc thí điểm chế định luật sư công là bước tiến lịch sử, một "đột phá thể chế" trong công tác bổ trợ tư pháp; mở ra một hướng đi mới, góp phần nâng cao năng lực pháp lý và hiệu quả bảo vệ lợi ích của Nhà nước trong khu vực công.

Khi những vấn đề pháp lý ngày càng phức tạp

Hiện nay, khu vực công đang quản lý khối lượng tài sản, nguồn lực và các dự án kinh tế - xã hội rất lớn. Trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng, nếu các tranh chấp thương mại, đầu tư quốc tế hay các vụ việc hành chính, dân sự phức tạp trong nước không được phòng ngừa rủi ro từ sớm và xử lý chuyên nghiệp, sẽ dẫn đến hậu quả nặng nề về kinh tế và uy tín quốc gia.

Bên cạnh đó, công tác hỗ trợ pháp lý trong các cơ quan Nhà nước chủ yếu được thực hiện thông qua đội ngũ làm công tác pháp chế tại các bộ, ngành, địa phương. Tuy nhiên, lực lượng này còn những hạn chế nhất định về thẩm quyền tham gia tố tụng và kỹ năng hành nghề chuyên nghiệp do không phải tất cả đều có chứng chỉ hành nghề luật sư.

Trong khi đó, việc thuê các tổ chức hành nghề luật sư bên ngoài có thể làm phát sinh chi phí, đồng thời đặt ra yêu cầu về bảo mật thông tin và khả năng tiếp cận đầy đủ kiến thức nội bộ của cơ quan, đơn vị.

Hệ thống trợ giúp pháp lý cũng có phạm vi, đối tượng phục vụ riêng, chủ yếu hướng đến các nhóm đối tượng thuộc diện được trợ giúp pháp lý và người yếu thế, không phải thiết chế dành cho các cơ quan Nhà nước.

Những yêu cầu đó đặt ra vấn đề về việc hình thành một lực lượng pháp lý có tính chuyên nghiệp ngay trong khu vực công, vừa am hiểu hoạt động của cơ quan Nhà nước, vừa có tư cách và kỹ năng hành nghề luật sư.

Vì vậy, sự ra đời của chế định luật sư công là bước tiến lịch sử, một "đột phá thể chế" trong công tác bổ trợ tư pháp và nâng cao năng lực pháp lý cho khu vực công. Lần đầu tiên, Nhà nước thiết lập lực lượng luật sư chuyên nghiệp ngay trong nội bộ các cơ quan hành chính và doanh nghiệp nhà nước. Đội ngũ này vừa mang phẩm chất, bản lĩnh của người cán bộ, công chức, viên chức, sĩ quan, vừa sở hữu chứng chỉ hành nghề, kỹ năng tranh tụng và tư vấn độc lập của một luật sư thực thụ.

Từ "khoảng trống" pháp lý đến khung khổ cho luật sư công

Thể chế hóa chủ trương của Bộ Chính trị tại Kết luận số 23-KL/TW ngày 7/4/2026, Quốc hội Khóa XVI đã thông qua Nghị quyết số 24/2026/QH16 ngày 24/4/2026 về thí điểm thực hiện chế định luật sư công, có hiệu lực từ ngày 1/10/2026.

Để triển khai, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 955/QĐ-TTg về Kế hoạch triển khai. Ngày 21/9/2026, Chính phủ ban hành Nghị định số 364/2026/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành.

Theo Cục trưởng Cục Bổ trợ tư pháp (Bộ Tư pháp) Lê Xuân Hồng, chế định luật sư công được thí điểm trong 2 năm, từ ngày 1/10/2026 đến ngày 30/9/2028, tại 18 cơ quan, gồm 08 bộ: Quốc phòng, Công an, Xây dựng, Tài chính, Tư pháp, Công Thương, Ngoại giao, Nông nghiệp và Môi trường; cùng 10 địa phương: Hà Nội, TPHCM, Đà Nẵng, Hải Phòng, Cần Thơ, Quảng Ninh, Khánh Hòa, Lâm Đồng, Đồng Nai và Bắc Ninh.

Luật sư công được xác định là lực lượng pháp lý chuyên nghiệp trong khu vực công, với phạm vi hoạt động khác với công tác pháp chế và trợ giúp pháp lý.

Theo quy định, người được lựa chọn có thể là cán bộ, công chức, viên chức, sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, công nhân, viên chức quốc phòng, công nhân công an và người lao động tại doanh nghiệp Nhà nước, đáp ứng các yêu cầu về chính trị, đạo đức, điều kiện hành nghề luật sư và có ít nhất 5 năm kinh nghiệm làm công tác pháp luật.

Luật sư công thực hiện các nhiệm vụ tư vấn pháp luật, đại diện, tham gia tố tụng, giải quyết các tranh chấp trong nước và quốc tế liên quan đến đầu tư, thương mại, pháp luật quốc tế công và tư, tố tụng hành chính, dân sự; tham gia các dự án phát triển kinh tế-xã hội, thi hành án dân sự, hành chính và những vụ việc khiếu nại, tố cáo phức tạp.

Điểm đáng chú ý của mô hình là kết hợp kinh nghiệm làm việc trong khu vực công với tư cách luật sư và kỹ năng tư vấn, đại diện, tranh tụng chuyên nghiệp.

Luật sư công vừa có quyền, nghĩa vụ của công chức, vừa có quyền, nghĩa vụ của luật sư. Trong trường hợp thực hiện đúng quy trình, không vì lợi ích cá nhân nhưng vẫn xảy ra thiệt hại, luật sư công được áp dụng cơ chế miễn trừ trách nhiệm theo quy định.

Về chế độ hỗ trợ, luật sư công được hưởng khoản hỗ trợ hằng tháng tương tự vị trí làm công tác xây dựng pháp luật, pháp chế theo Nghị quyết số 197/2025/QH15; đồng thời được hưởng khoản hỗ trợ bằng 0,5 mức lương cơ sở cho mỗi phiên làm việc khi xử lý vụ việc.

Một điểm mới khác là cơ chế sử dụng luật sư công giữa các cơ quan thí điểm. Các cơ quan có thể điều động, giới thiệu luật sư công cho nhau để xử lý vụ việc phù hợp.

Đối với những vụ việc vượt quá khả năng xử lý của đội ngũ luật sư công, cơ quan có thể ký hợp đồng dịch vụ pháp lý với tổ chức hành nghề luật sư theo trường hợp đặc biệt về mua sắm.

Như vậy, cùng với việc xác lập một lực lượng pháp lý mới, khung khổ thí điểm cũng bước đầu đặt ra các quy định về đối tượng, tiêu chuẩn, phạm vi công việc, quyền và nghĩa vụ, cơ chế phối hợp và sử dụng nguồn lực pháp lý bên trong, bên ngoài cơ quan Nhà nước.

Khi chế định bước vào giai đoạn thí điểm từ ngày 1/10/2026, vấn đề tiếp theo không chỉ là có bao nhiêu người đủ điều kiện, mà là lựa chọn ai, đào tạo như thế nào và làm thế nào để những người được lựa chọn thực sự hành nghề với tư cách một luật sư chuyên nghiệp.

Diệu Anh

Bài 2: Từ tư duy "công chức" đến tư duy "luật sư chuyên nghiệp"