Thông quan tập trung mở đường cho Hải quan thông minh

Từ quản lý phân tán sang một đầu mối

Trải qua 81 năm xây dựng và phát triển, ngành Hải quan Việt Nam đang tiến tới hải quan số, hải quan thông minh. Trong bối cảnh kinh tế số trở thành xu thế tất yếu, mô hình thông quan tập trung được triển khai nhằm tinh gọn tổ chức, nâng cao năng lực kiểm soát và tạo thuận lợi hơn cho doanh nghiệp.

Khối lượng công việc của ngành Hải quan ngày càng tăng trong khi yêu cầu tinh giản biên chế đặt ra đòi hỏi phải đổi mới phương thức quản lý. Trên cơ sở quán triệt các nghị quyết của Bộ Chính trị về tinh gọn bộ máy và chuyển đổi số, ngành Hải quan đã thực hiện cuộc cải cách lớn về tổ chức.

Việc tinh gọn bộ máy tạo nền tảng để triển khai mô hình thông quan tập trung. Thay vì hồ sơ được tiếp nhận, xử lý phân tán tại nhiều đơn vị cửa khẩu và ngoài cửa khẩu, hồ sơ được tập trung về một đầu mối trên nền tảng dữ liệu số.

Mô hình hướng tới 5 mục tiêu: tập trung xử lý nghiệp vụ; thống nhất áp dụng pháp luật và quy trình; giảm thời gian, chi phí cho doanh nghiệp; nâng cao hiệu quả quản lý rủi ro, thu đúng, thu đủ thuế; đồng thời đẩy mạnh ứng dụng công nghệ.

Từ ngày 1/6/2026, Chi cục Hải quan khu vực III tại Hải Phòng là đơn vị đầu tiên trong toàn ngành triển khai thí điểm. Toàn bộ hồ sơ được xử lý tại Đội Thông quan tập trung ở số 1328 Nguyễn Bỉnh Khiêm, TP Hải Phòng.

Điểm mới của mô hình là tách bạch giữa xử lý hồ sơ và kiểm tra thực tế hàng hóa. Đội Thông quan tập trung tiếp nhận, kiểm tra hồ sơ; các đơn vị hải quan cửa khẩu thực hiện giám sát, kiểm tra thực tế và quản lý hàng hóa chịu sự giám sát.

Hải Phòng được lựa chọn bởi đây là trung tâm xuất nhập khẩu, cảng biển lớn, có lưu lượng hàng hóa và tờ khai cao, hạ tầng logistics, công nghệ thông tin và năng lực tổ chức phù hợp để kiểm chứng mô hình.

Để chuẩn bị, Chi cục Hải quan khu vực III bố trí 89 công chức chuyên trách cho Đội Thông quan, đồng thời tổ chức tập huấn cho hàng nghìn lượt cán bộ, công chức và doanh nghiệp.

Những kết quả bước đầu

Thời gian thông quan trung bình giảm 16% so với phương thức cũ, giúp doanh nghiệp tiết kiệm trung bình hơn 5 giờ chờ đợi cho mỗi lô hàng. Việc làm thủ tục tại một đầu mối cũng góp phần giảm sự chồng chéo, không nhất quán trong xử lý nghiệp vụ giữa các cửa khẩu, qua đó giảm chi phí hành chính và logistics.

Ở góc độ quản lý, dữ liệu tập trung giúp cơ quan Hải quan tăng khả năng rà soát và nhận diện rủi ro. Ngay trong tháng đầu tiên, qua rà soát trên hệ thống, cơ quan Hải quan phát hiện 425 dòng hàng có dấu hiệu rủi ro, trong đó có cả tờ khai thuộc luồng Xanh.

Công tác thu ngân sách cũng ghi nhận kết quả. Trong tháng thí điểm đầu tiên, số thu ngân sách từ Đội Thông quan tập trung đạt 6.262 tỷ đồng. Tính chung 6 tháng đầu năm 2026, Chi cục Hải quan khu vực III thu nộp ngân sách 49.433 tỉ đồng, đạt 58,7% chỉ tiêu pháp lệnh, tăng 17% so với cùng kỳ năm 2025.

Tổ công tác 24/7 gồm 12 thành viên của Cục Hải quan cũng được duy trì để kịp thời tháo gỡ những vướng mắc phát sinh, hỗ trợ doanh nghiệp trong quá trình tiếp cận phương thức mới.

Mới đây, tại TP Hải Phòng, Chi cục Hải quan khu vực III tổ chức hội nghị trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm với các Chi cục Hải quan khu vực.

Các đơn vị trao đổi về tổ chức, vận hành mô hình thông quan tập trung, quy trình nghiệp vụ, cơ chế phối hợp, ứng dụng công nghệ thông tin và giải pháp nâng cao hiệu quả giải quyết thủ tục hải quan. Đoàn công tác cũng khảo sát thực tế tại Đội Thông quan, Hải quan cửa khẩu cảng Hải Phòng khu vực 2 và Hải quan cửa khẩu cảng Đình Vũ.

Qua đó, ngành Hải quan hướng tới chuyển từ xử lý vụ việc sang phòng ngừa từ sớm, từ xa; xây dựng lực lượng chính quy, chuyên nghiệp, hiện đại, vừa tạo thuận lợi cho thương mại hợp pháp, vừa nâng cao hiệu quả kiểm soát hàng hóa.

Vì sao thời gian xử lý được rút ngắn?

Theo ông Đào Duy Tám, Trưởng Ban Giám sát quản lý về hải quan, điểm cốt lõi của thông quan tập trung không đơn thuần là thay đổi nơi tiếp nhận hồ sơ mà là thay đổi phương thức quản lý.

Hồ sơ được tập trung về một đầu mối, dữ liệu được xử lý trên hệ thống và quy trình nghiệp vụ được chuẩn hóa. Công chức được tổ chức theo các nhóm chuyên môn, qua đó tăng tính chuyên sâu trong xử lý hồ sơ và chính sách đối với từng nhóm mặt hàng.

Sau hơn 2 tháng vận hành, Đội Thông quan tập trung bình quân xử lý 500-800 tờ khai mỗi ngày. Năng lực xử lý tăng 20-30% nhờ hệ thống tự động phân luồng theo nhóm hàng; thời gian giải quyết thủ tục giảm 30-50%. Tỉ lệ hồ sơ được xử lý hoàn toàn trên môi trường điện tử đạt 100%, theo nguyên tắc phi giấy tờ và không tiếp xúc trực tiếp.

Với doanh nghiệp, hồ sơ được gửi qua hệ thống và xử lý tại một đầu mối thay vì phải thực hiện thủ tục tại nhiều nơi. Một số khâu có thể được hệ thống tự động xử lý, giúp giảm nhân sự thực hiện thủ tục, chi phí nhân công và logistics.

Bà Trương Bình An, Phó Chi cục trưởng Chi cục Hải quan khu vực III, cho rằng thông quan tập trung đang tạo ra sự chuyển dịch từ quản lý theo địa bàn sang quản lý trên nền tảng dữ liệu, từ hồ sơ giấy sang hồ sơ số và từ tác nghiệp phân tán sang xử lý trên hệ thống. Việc rút ngắn thời gian xử lý không đồng nghĩa với giảm yêu cầu quản lý. Doanh nghiệp được đặt vào vị trí chủ động hơn thông qua việc tự khai và tự chịu trách nhiệm về thông tin khai báo, chứng từ dưới dạng dữ liệu số.

Dữ liệu là nền tảng, hướng tới nhân rộng

Để vận hành mô hình hải quan hiện đại, dữ liệu phải được chuẩn hóa, kết nối và khai thác hiệu quả. Hệ thống dữ liệu cần kết nối với doanh nghiệp cảng, kho, bãi, hãng vận tải, kiểm tra chuyên ngành, thuế, máy soi, camera và hành trình phương tiện.

Khi dữ liệu được xử lý tập trung, phương thức quản lý có thể chuyển từ xử lý từng vụ việc sang quản trị rủi ro tổng thể; từ giám sát đơn lẻ sang giám sát theo chuỗi; từ phát hiện vi phạm sau khi xảy ra sang cảnh báo sớm, phòng ngừa từ trước.

Vì vậy, số hóa không chỉ là thay hồ sơ giấy bằng hồ sơ điện tử mà còn là chuẩn hóa quy trình, tạo khả năng tự động hóa, truy vết, kiểm tra và đánh giá hiệu quả. Việc ứng dụng AI, dữ liệu lớn được nêu trong mô hình nhằm tăng tính chính xác, thống nhất giữa thông tin khai báo và bộ chứng từ, giảm sai sót.

Cùng với đó, công tác kiểm tra được chuyển từ tư duy "kiểm tra toàn bộ" sang "kiểm tra có trọng tâm, trọng điểm". Nguồn lực được tập trung vào những trường hợp có nguy cơ cao, dấu hiệu bất thường hoặc khả năng gian lận, dựa trên mức độ tuân thủ của doanh nghiệp, đặc điểm tuyến đường, mặt hàng, loại hình, phương tiện, đối tượng, địa bàn và lịch sử chấp hành pháp luật.

Giám sát hải quan cũng hướng tới phương thức tự động, điện tử và theo thời gian thực. Hàng hóa được theo dõi xuyên suốt quá trình từ khi đưa vào khu vực giám sát, lưu giữ, kiểm tra, niêm phong, vận chuyển, chuyển cửa khẩu, quá cảnh cho đến khi đưa ra khỏi khu vực giám sát.

Mô hình thông quan tập trung là một trong những giải pháp quan trọng để thực hiện Chiến lược phát triển Hải quan đến năm 2030 và Nghị quyết 57-NQ/TW về chuyển đổi số quốc gia.

Từ kinh nghiệm triển khai tại Móng Cái năm 2018 và kết quả bước đầu tại Hải Phòng năm 2026, ngành Hải quan có thêm cơ sở thực tiễn để xây dựng lộ trình nhân rộng mô hình trên phạm vi cả nước. Hiện mô hình được áp dụng đối với hàng hóa qua cảng biển và sẽ tiếp tục mở rộng sang các loại hình quản lý khác sau khi có đánh giá tổng thể.

Sức lan tỏa bước đầu đã thể hiện khi 4 chi cục hải quan khu vực, trong đó có Chi cục Hải quan khu vực XI quản lý địa bàn Nghệ An, Hà Tĩnh, chủ động thành lập tổ triển khai và cử đoàn công tác đến Hải Phòng khảo sát, học tập kinh nghiệm. Các đơn vị đang rà soát hạ tầng công nghệ thông tin và nguồn nhân lực để sẵn sàng triển khai khi được giao nhiệm vụ.

Mô hình cũng được đặt trong xu hướng tiệm cận chuẩn mực quốc tế, đặc biệt là mô hình "Centralized Clearance" của Liên minh châu Âu. Theo Phó Cục trưởng Cục Hải quan Âu Anh Tuấn, yêu cầu chuyển đổi càng trở nên cấp thiết khi khối lượng công việc của ngành Hải quan tăng trung bình 10-15% mỗi năm, trong khi bộ máy tiếp tục phải tinh gọn.

Thông quan tập trung vì vậy không chỉ là thay đổi cách tiếp nhận và xử lý hồ sơ, mà còn là sự thay đổi phương thức quản lý dựa trên dữ liệu. Với doanh nghiệp, mục tiêu là giảm thời gian, chi phí và thủ tục; với cơ quan Hải quan, đó là nâng cao khả năng nhận diện, kiểm soát rủi ro và quản lý hàng hóa.

Để mô hình phát huy hiệu quả khi được nhân rộng, doanh nghiệp cần chủ động nâng cao năng lực công nghệ, chuẩn hóa dữ liệu khai báo và tăng cường tuân thủ pháp luật. Sự đồng hành giữa cơ quan quản lý và cộng đồng doanh nghiệp trên nền tảng dữ liệu số sẽ góp phần xây dựng nền hải quan phi giấy tờ, thông minh và hiệu quả.

Anh Minh