Trồng cây xanh trong đô thị: Góc nhìn quốc tế (Bài 1)

Bài 1: Nga: Thủ đô Moscow phát triển và quản lý cây xanh đô thị như thế nào?

Với những khu rừng, công viên và không gian xanh rộng lớn nằm trong thành phố, Moscow hướng tới xây dựng mạng lưới không gian xanh liên hoàn, kết nối các khu vực tự nhiên với đường phố và khu dân cư. 

Theo báo Vedomosti ngày 1/7/2025, các khu vực tự nhiên tại Moscow có tổng diện tích khoảng 113.000 ha, tương đương gần một nửa diện tích thành phố. Trong giai đoạn 2010-2024, số công viên, vườn hoa và các không gian xanh phục vụ nghỉ ngơi, đi bộ, hoạt động thể thao... tăng từ 130 lên khoảng 1.100 địa điểm.

Ngay trong địa giới Moscow còn có những khu rừng và công viên tự nhiên rộng lớn như Bitsevsky, Izmailovo và một phần Vườn quốc gia Losiny Ostrov, góp phần bảo tồn đa dạng sinh học, đồng thời tạo không gian xanh phục vụ người dân.

Lựa chọn cây xanh theo đặc điểm từng không gian đô thị

Theo Thị trưởng Moscow Sergei Sobyanin, các chuyên gia lựa chọn loài cây dựa trên điều kiện khí hậu, đặc điểm kiến trúc, lịch sử và cả địa danh của từng khu vực, với sự tư vấn của các chuyên gia về cây xanh.

Thành phố ưu tiên những loài chịu được giá rét, gió mạnh và thích nghi với môi trường đô thị, đồng thời góp phần cải thiện chất lượng không khí, giảm tiếng ồn và tạo bóng mát.

Dọc các tuyến đường lớn, thành phố trồng các loài cây như đoạn, du, phong và táo cảnh để tạo dải cây xanh. Tại các công viên và vườn hoa, thành phố chú trọng đa dạng loài với những cây như sồi, vân sam, dẻ ngựa và liễu. Trong khi đó, khu vực gần bệnh viện và phòng khám ưu tiên các loài cây ít gây dị ứng.

Theo Thị trưởng Moscow Sergei Sobyanin, trong giai đoạn 2011-2024, thành phố đã trồng khoảng 13 triệu cây xanh, bao gồm cây thân gỗ và cây bụi, trong đó có khoảng 34.000 cây thân gỗ kích thước lớn. Riêng trên tuyến đường vành đai Sadovoye Koltso, hơn 5.000 cây đã được trồng. Theo thông tin ông Sobyanin công bố ngày 13/8/2026, Moscow đã trồng thêm 12.000 cây thân gỗ kích thước lớn trong năm 2025.

Bên cạnh việc lựa chọn loài cây, Moscow còn hướng tới xây dựng mạng lưới không gian xanh liên hoàn. Theo báo Vedomosti ngày 1/7/2025, Giáo sư Elvira Dovletyarova, Tiến sĩ Sinh học thuộc Đại học Hữu nghị các dân tộc Nga, nhấn mạnh ba yếu tố quan trọng trong mạng lưới này là tính kết nối, khả năng tiếp cận của người dân và chức năng sinh thái.

Theo cơ quan quản lý môi trường Moscow, hơn 90% cư dân thành phố có thể đi bộ đến các không gian xanh. Tuy nhiên, nhiều khu vực vẫn chưa được kết nối thành một mạng lưới thống nhất.

Giáo sư Dovletyarova cho biết, các công viên rộng trên 50 ha có thể góp phần điều hòa khí hậu đô thị, trong khi những không gian xanh nhỏ hơn giúp cải thiện điều kiện khí hậu tại khu dân cư. Mạng lưới không gian xanh còn tạo hành lang sinh thái, giúp các loài động vật di chuyển, kiếm ăn và tìm nơi trú ẩn.

Moscow cũng không ngừng hoàn thiện các quy định pháp luật về bảo vệ và phát triển cây xanh. Năm 2024, thành phố ban hành Luật số 27 về Bảo vệ và sử dụng quỹ cây xanh, thay thế luật năm 1999, mở rộng cách tiếp cận sang quản lý tổng thể không gian xanh đô thị.

Luật quy định việc trồng mới, phục hồi cây xanh về nguyên tắc phải sử dụng các loài bản địa và giống cây phù hợp với điều kiện khu vực, có tính đến bảo tồn đa dạng sinh học, trừ trường hợp có quy định khác. Đồng thời, yêu cầu phát triển cây xanh phải được tính đến trong quy hoạch, xây dựng hạ tầng; việc chặt hạ, di chuyển cây phải tuân thủ quy định cấp phép và bù đắp những chức năng sinh thái bị mất trong các trường hợp thuộc diện áp dụng.

Một điểm đáng chú ý khác là người dân được trực tiếp tham gia lựa chọn cây trồng tại khu dân cư. Từ năm 2014, thông qua nền tảng trực tuyến "Công dân tích cực", cư dân có thể tham gia bỏ phiếu về việc bổ sung cây xanh tại sân chung cư và lựa chọn loài cây từ những phương án được đề xuất.

Danh sách cây trồng được các chuyên gia lựa chọn dựa trên đặc tính sinh học, khả năng thích nghi với điều kiện đô thị và giá trị cảnh quan. Sau khi người dân bỏ phiếu, các cơ quan chức năng kiểm tra diện tích đất, khoảng cách với nhà ở, đường giao thông và hệ thống hạ tầng kỹ thuật trước khi phê duyệt phương án trồng cây.

Theo thông tin Thị trưởng Sergei Sobyanin công bố ngày 15/7/2025, trong những kết quả phát triển đô thị có sự tham gia của người dân thông qua nền tảng "Công dân tích cực", Moscow đã trồng hơn một triệu cây thân gỗ và cây bụi, cải tạo hơn 2.700 sân chung cư và chỉnh trang 500 không gian công cộng.

Công tác chăm sóc và giám sát cây xanh được duy trì sau khi trồng, các nhà thầu có trách nhiệm bảo hành cây trong một năm, bao gồm chăm sóc và thay thế cây không sống. Thành phố cũng duy trì hệ thống quan trắc cố định để theo dõi tình trạng sinh trưởng, sức khỏe và sâu bệnh, làm cơ sở đề xuất các biện pháp chăm sóc phù hợp.

Xử lý thế nào với những loài cây không còn phù hợp?

Bên cạnh lựa chọn cây trồng mới, Moscow cũng phải giải quyết những bất cập phát sinh từ các loài cây đã được trồng rộng rãi trong nhiều thập kỷ.

Cây dương là một ví dụ. Trong cuộc phỏng vấn với báo Kommersant ngày 30/6/2026, nhà khoa học Aleksey Dmitriev, Trưởng phòng thí nghiệm thuộc Viện Sinh học phân tử Engelhardt, Viện Hàn lâm Khoa học Nga cho biết, Moscow có khoảng 650.000 cây dương.

Loài cây này từng được trồng rộng rãi, đặc biệt trong giai đoạn chuẩn bị cho Olympic Moscow 1980, nhằm nhanh chóng phủ xanh thành phố nhờ khả năng sinh trưởng nhanh, dễ thích nghi, tạo tán lớn và góp phần cải thiện chất lượng không khí.

Tuy nhiên, sau nhiều thập kỷ, việc cây dương cái phát tán nhiều bông vào mùa Hè gây bất tiện cho cư dân, đặt ra vấn đề thay thế những cây đã trồng.

Vấn đề này đã được đặt ra từ nhiều năm trước. Theo báo Kommersant ngày 27/2/2024, các chuyên gia cảnh báo việc chặt bỏ hàng loạt cây dương có thể ảnh hưởng đến môi trường đô thị và gây tốn kém. Một giải pháp được đề xuất là thay thế dần những cây phát tán bông bằng các giống không tạo bông, thay vì loại bỏ hoàn toàn loài cây này.

Đáng chú ý, theo Kommersant ngày 30/6/2026, các nhà khoa học thuộc Viện Sinh học phân tử Engelhardt đã phát triển phương pháp xét nghiệm ADN giúp xác định giới tính cây dương ngay từ giai đoạn cây giống, thay vì phải chờ khoảng 5-7 năm đến khi cây ra hoa.

Theo nhà khoa học Aleksey Dmitriev, phương pháp này đạt độ chính xác 100% trên các mẫu cây được nghiên cứu. Kết quả mở ra khả năng lựa chọn cây dương đực không phát tán bông ngay từ đầu.

Ông Dmitriev cũng đề xuất việc thay thế những cây phát tán bông cần được tiến hành từng bước, ưu tiên các khu vực bị ảnh hưởng nhiều nhất, nhằm tránh làm suy giảm đột ngột diện tích tán cây xanh. 

An Bình

>> Bài 2: Trung Quốc: Phủ xanh trước, xây thành phố sau