Từ Công viên Lê Thị Riêng: Mô hình mẫu trong Chiến dịch 500 ngày đêm

Kết nối nhiều nguồn thông tin để tìm kiếm

Theo Bộ Tư lệnh Thành phố Hồ Chí Minh, thực hiện Chiến dịch 500 ngày đêm, từ ngày 23/6 đến 14/8, lực lượng làm nhiệm vụ đã phát hiện, quy tập 321 bộ hài cốt liệt sĩ, trong đó 182 bộ có di vật tại Công viên Lê Thị Riêng.

Trong số này, 288 bộ hài cốt được phát hiện riêng lẻ và 33 bộ được quy tập tại 8 vị trí mộ tập thể ở khu A và khu B.

Thiếu tướng Nguyễn Thành Trung, Chính ủy Bộ Tư lệnh Thành phố Hồ Chí Minh, cho biết căn cứ các ảnh do hãng AP cung cấp, ban đầu lực lượng chức năng xác định có 3 rãnh mộ. Đến nay, 2 rãnh đã được tổ chức tìm kiếm. Đối với rãnh thứ ba, qua khảo sát, lực lượng chức năng xác định vị trí có sự so le so với dự kiến ban đầu và đã xác định lại vị trí.

Đối với rãnh thứ tư và thứ năm, Thành phố Hồ Chí Minh đang tiếp tục thẩm định thông tin do nhân chứng cung cấp. Qua sử dụng radar xuyên đất và phương pháp điện trở suất, đến nay chưa xác định được hai rãnh này theo thông tin nhân chứng.

Thực tế này cho thấy, với những khu mộ tập thể tồn tại hàng chục năm, không thể dựa vào một nguồn thông tin hay một phương pháp duy nhất.

Thông tin nhân chứng cần được đối chiếu với hồ sơ lịch sử; dấu hiệu dưới lòng đất cần được kiểm chứng bằng khảo sát; di vật thu được cần được đặt trong mối liên hệ với hồ sơ, đơn vị và những người từng chiến đấu trên địa bàn.

Theo Thiếu tướng Nguyễn Thành Trung, trong quá trình nghiên cứu các vị trí nghi có mộ tập thể, lực lượng chức năng đã phối hợp khai thác hồ sơ tác chiến, lịch sử đơn vị, danh sách liệt sĩ, bản đồ, không ảnh, lời kể nhân chứng và kết quả khảo sát thực địa.

Thành phố Hồ Chí Minh cũng thành lập Ban nghiên cứu chuyên sâu, huy động các nhà nghiên cứu, nhà khoa học và phân công phụ trách từng hồ sơ. Các vị trí được đánh giá theo mức độ tin cậy để xác định thứ tự ưu tiên, với nguyên tắc "thông tin chắc đến đâu thì triển khai đến đó".

Tìm kiếm phải gắn với xác định danh tính

Một kinh nghiệm quan trọng từ Công viên Lê Thị Riêng là công tác tìm kiếm, quy tập phải gắn ngay với nhiệm vụ xác định danh tính liệt sĩ, trả lại tên cho những người đã hy sinh.

Theo Thiếu tướng Nguyễn Thành Trung, ngay khi phát hiện hài cốt, lực lượng chức năng phải quản lý chặt chẽ di vật, lấy mẫu sinh phẩm phục vụ giám định ADN; đồng thời rà soát danh sách liệt sĩ của các đơn vị từng chiến đấu trên địa bàn và chủ động tìm kiếm thân nhân để lấy mẫu đối chứng. Tuy nhiên, ADN không phải căn cứ duy nhất để xác định danh tính.

Trong những trường hợp mẫu ADN không còn khả năng phân tích, các di vật đi cùng hài cốt, từ vật dụng cá nhân đến những dấu vết còn lại, có thể trở thành dữ liệu phục vụ xác minh nếu được đối chiếu với hồ sơ, nhân chứng và các nguồn tư liệu liên quan.

Trường hợp liệt sĩ Huỳnh Văn Quên cho thấy giá trị của phương pháp thực chứng hồ sơ. Khi thông tin từ gia đình, hồ sơ quân đội và các nguồn tư liệu được tổng hợp, đối chiếu, những dữ liệu rời rạc có thể trở thành căn cứ phục vụ xác định danh tính.

Đối với lực lượng Biệt động Sài Gòn, công tác này càng phức tạp do đặc thù hoạt động bí mật, đơn tuyến, sử dụng bí danh, bí số. Nhiều cán bộ, chiến sĩ khi thực hiện nhiệm vụ không mang theo giấy tờ tùy thân hoặc thông tin về thân nhân.

Vì vậy, hồ sơ quân sự, lời kể nhân chứng và các tài liệu lịch sử trở thành những căn cứ bổ trợ quan trọng trong quá trình xác minh.

Công nghệ để kiểm chứng, khoanh vùng

Khoa học, công nghệ được sử dụng để hỗ trợ quá trình tìm kiếm. Tại Công viên Lê Thị Riêng, radar xuyên đất và phương pháp điện trở suất được triển khai nhằm khảo sát, xác định những dấu hiệu bất thường dưới lòng đất.

Tuy nhiên, công nghệ không thay thế hồ sơ lịch sử hay thông tin nhân chứng. Vai trò của công nghệ là kiểm chứng, thu hẹp phạm vi và hỗ trợ xác định vị trí nghi vấn, trước khi tiến hành đào thăm dò.

Thiếu tướng Nguyễn Thành Trung cho biết Bộ Tư lệnh Thành phố Hồ Chí Minh đã làm việc với Đại học Quốc gia TPHCM để xây dựng đề tài khoa học về ứng dụng công nghệ trong tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, đúc kết từ thực tiễn triển khai tại Công viên Lê Thị Riêng.

Mục tiêu là nghiên cứu, hoàn thiện các phương pháp tìm kiếm hiện đại, đồng thời từng bước xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa phục vụ lâu dài, nâng cao hiệu quả công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính.

Qua thực tiễn triển khai, Thiếu tướng Nguyễn Thành Trung cho biết bước đầu có thể rút ra một số kinh nghiệm: kết hợp đồng bộ các nguồn tài liệu lưu trữ trong nước và nước ngoài; khai thác thông tin từ nhân chứng lịch sử; ứng dụng khoa học, công nghệ; kết hợp khảo sát địa vật lý trong xác định vị trí nghi có hài cốt.

Theo ông, sau khi hoàn thành và tổ chức rút kinh nghiệm đầy đủ, cách làm này có thể trở thành mô hình tham khảo để áp dụng tại các địa phương trong công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ.

Đúc rút kinh nghiệm để nhân rộng

Từ thực tiễn Công viên Lê Thị Riêng, Thành phố Hồ Chí Minh đang rà soát, nghiên cứu 12 vị trí nghi có mộ liệt sĩ tập thể trên địa bàn.

Mỗi vị trí được nghiên cứu trên cơ sở tổng hợp tài liệu lịch sử, sơ đồ, bản đồ, không ảnh, lời kể nhân chứng và kết quả khảo sát. Các vị trí được đánh giá về độ tin cậy, khả năng còn hài cốt, số lượng dự kiến và điều kiện tổ chức tìm kiếm để xác định thứ tự ưu tiên.

Những vị trí hội đủ căn cứ sẽ được tổ chức đào thăm dò theo phương châm "chắc thông tin đến đâu, triển khai đến đó".

Thành phố cũng tiếp tục phối hợp với các nhà khoa học, cơ quan lưu trữ và đối tác trong, ngoài nước để bổ sung những thông tin còn thiếu. Vấn đề không chỉ là tiếp nhận thêm tài liệu mà phải khai thác, kết nối và phân tích được khối dữ liệu đó để phục vụ từng hồ sơ cụ thể.

Đây cũng là yêu cầu đặt ra đối với công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ trên phạm vi rộng hơn. Khi nguồn thông tin ngày càng nhiều nhưng còn phân tán, việc xây dựng hồ sơ, chuẩn hóa dữ liệu và kết nối các nguồn tư liệu trở thành một khâu quan trọng không kém việc tổ chức tìm kiếm trên thực địa.

Tại buổi làm việc về một số nhiệm vụ trọng tâm của Ban Chỉ đạo quốc gia tìm kiếm, quy tập, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ ngày 13/8, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà đánh giá cao kết quả tìm kiếm, quy tập tại Công viên Lê Thị Riêng; đồng thời yêu cầu Thành phố Hồ Chí Minh tiếp tục thực hiện nhiệm vụ với tinh thần thận trọng, chắc chắn, tỉ mỉ, kỹ lưỡng và hiệu quả.

Đến ngày 30/8, Thành phố cần hoàn thành đánh giá giai đoạn 1, làm rõ kết quả, thuận lợi, khó khăn, bài học kinh nghiệm và những nhiệm vụ cần tập trung trong giai đoạn tiếp theo.

Đặc biệt, kết quả tại Công viên Lê Thị Riêng được yêu cầu đánh giá để trở thành mô hình, cách làm mẫu đối với các khu mộ tập thể còn thiếu thông tin.

Điều này cho thấy giá trị của Công viên Lê Thị Riêng không chỉ nằm ở số hài cốt đã được tìm kiếm, quy tập, mà còn ở khả năng đúc kết kinh nghiệm từ một trường hợp cụ thể thành một quy trình có thể nhân rộng.

Quy trình đó bao gồm các khâu liên kết chặt chẽ: Thu thập và kiểm chứng thông tin; lập và làm giàu hồ sơ; khảo sát bằng khoa học, công nghệ; tổ chức thăm dò, quy tập; bảo quản hài cốt, di vật; lấy mẫu sinh phẩm và xác định danh tính.

Những kinh nghiệm được đúc kết từ Công viên Lê Thị Riêng sẽ là cơ sở quan trọng để Chiến dịch 500 ngày đêm tiếp tục hoàn thiện phương pháp, chuẩn hóa quy trình và mở rộng tìm kiếm tại những khu mộ tập thể còn thiếu thông tin.

Thu Giang