Văn hóa là sức mạnh, là nội lực, giúp đất nước vượt qua những thử thách hiểm nghèo

Nhân dịp những ngày đầu năm mới 2026, GS.TSKH Vũ Minh Giang - Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa Quốc gia đã dành cho Báo Điện tử Chính phủ những chia sẻ thú vị về văn hóa, về phát triển văn hóa trong kỷ nguyên mới.

Mới đây Nghị quyết số 80/NQ-TƯ được ban hành trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu ngày càng cao về phát triển nhanh, bền vững, gắn kết chặt chẽ giữa kinh tế, chính trị, xã hội với văn hóa và con người đã xác lập vị thế mới của văn hóa. Phát triển văn hóa và con người là nền tảng, động lực, trụ cột và hệ điều tiết cho phát triển bền vững đất nước. Văn hóa phải đi trước soi đường, thấm sâu vào mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, từ hoạch định chính sách đến tổ chức thực hiện, từ đời sống thực đến không gian số.

"Sức mạnh đặc biệt của một dân tộc có truyền thống văn hóa"

Theo GS.TSKH Vũ Minh Giang, việc ban hành Nghị quyết số 80/NQ-TƯ của Bộ Chính trị tiếp tục khẳng định vai trò đặc biệt quan trọng của văn hóa, nhất là trong kỷ nguyên phát triển mới. Ông cho rằng, trong một thời gian dài, đất nước tập trung nhiều cho quốc phòng – an ninh, đối ngoại, kinh tế…, còn văn hóa tuy luôn được coi trọng nhưng mức độ quan tâm thể hiện qua chính sách và đầu tư vẫn chưa tương xứng.

Để thấy rõ ý nghĩa của Nghị quyết 80, GS.TSKH Vũ Minh Giang nhấn mạnh cần nhìn lại vai trò lịch sử của văn hóa đối với dân tộc Việt Nam. Trước hết, chính văn hóa đã giúp dân tộc không bị đồng hóa, đề cao ý thức dân tộc, phát huy sức mạnh bản địa, giữ gìn và bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống.

Văn hóa cũng là sức mạnh nội sinh, giúp dân tộc vượt qua những thử thách sinh tử. Ngay sau khi giành độc lập, trong bối cảnh đất nước đứng trước tình thế “ngàn cân treo sợi tóc” và chuẩn bị bước vào cuộc kháng chiến trường kỳ, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã triệu tập Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất (24/11/1946), đặt nền móng xây dựng nền văn hóa mới Việt Nam. Tinh thần “văn hóa hóa kháng chiến” đã phát huy sức mạnh tổng hợp của toàn dân – một nguồn lực nội sinh có ý nghĩa quyết định, vượt lên trên cả sức mạnh quân sự và vũ trang.

"Do đó, sau này chiến thắng của chúng ta trong các cuộc kháng chiến đấu tranh dành độc lập giải phóng dân tộc không phải chỉ là sức mạnh của ý chí, của quân sự, mà còn là sức mạnh của văn hóa", GS.TSKH Vũ Minh Giang nhấn mạnh.

Theo ông, lịch sử cho thấy sức mạnh của người Việt Nam không nằm ở “súng đạn”, mà ở truyền thống văn hóa và khả năng huy động sức mạnh toàn dân. Trong mọi cuộc kháng chiến, dù tương quan lực lượng bất lợi, văn hóa giữ nước đã trở thành bí quyết làm nên thắng lợi.

GS.TSKH Vũ Minh Giang cho rằng, ngày nay văn hóa ngày càng được nhìn nhận như một tài nguyên quý giá của quốc gia, điều đã được Nghị quyết số 80/NQ-TƯ khẳng định rõ. Khác với tài nguyên thiên nhiên có thể cạn kiệt, tài nguyên văn hóa nếu được khai thác đúng cách sẽ không ngừng gia tăng giá trị. "Nhưng muốn khai thác đúng và hiệu quả chúng ta phải có trí tuệ, phải có phương pháp, phải có hiểu biết và phải có rất nhiều điều kiện mới khai thác được", GS.TSKH Vũ Minh Giang nêu.

Vì vậy, GS.TSKH Vũ Minh Giang cho rằng, công nghiệp văn hóa sẽ biến tất cả tài nguyên đó thành sản phẩm văn hóa. Từ xưa đến nay chúng ta đã khai thác tài nguyên văn hóa nhưng khai thác tương đối giản đơn, nếu không nói là thô sơ nên hiệu quả thấp, chưa kể đến nếu không đầu tư lâu dài thì sẽ làm tài nguyên văn hóa bị suy kiệt.

Ông khẳng định, Nghị quyết số 80/NQ-TƯ không chỉ một lần nữa khẳng định tầm quan trọng văn hóa, mà đã đến lúc trong xu thế phát triển chung, chúng ta phải biến tất cả tài nguyên văn hóa thành nguồn lực cho phát triển đất nước bền vững.

"Làm văn hóa không chỉ là hô hào"

Để xây dựng và phát triển nền công nghiệp văn hóa thì bằng mọi cách phải có những sản phẩm văn hóa; phải có được phối hợp chặt chẽ của "4 nhà". Trước hết là tầm nhìn của nhà quản lý, thứ hai là nhà chuyên môn, thứ ba là nhà đầu tư và thứ tư là nhà báo để chuyển tải, kết nối, lan tỏa sự phối hợp của 3 "nhà". Từ đó tạo ra hệ sinh thái phát triển nhịp nhàng của nền công nghiệp văn hóa, sáng tạo ra những sản phẩm văn hóa đủ sức thu hút.

Từ kinh nghiệm của Hàn Quốc, GS.TSKH Vũ Minh Giang chỉ ra rằng, Việt Nam hoàn toàn có thể phát triển được một nền công nghiệp văn hóa nhưng cần có chiến lược cụ thể, có tầm nhìn, "có lớp, có lang" và quyết liệt thực hiện, chứ nếu chỉ "hô hào" thì Nghị quyết không thể "đi vào cuộc sống".

"Trước đây chúng ta chưa ý thức được giá trị vật chất của những sản phẩm văn hóa, chỉ coi như hình thức giải trí, có thì vui không có cũng không sao. Nhưng càng ngày mới càng thấy rằng cuộc sống con người có 3 nhu cầu hưởng thụ chính: Vật chất, tinh thần và tâm linh", GS.TSKH Vũ Minh Giang nói.

Đối với nhu cầu hưởng thụ vật chất, đơn cử như ăn, mặc, ở, đi lại là tất yếu, không thể thiếu được. Thứ hai là hưởng thụ tinh thần bị giá trị vật chất chi phối một thời gian dài, nhưng sau này chúng ta đã nhận ra nhu cầu tinh thần thực sự quan trọng.

"Không phải tự nhiên con em mình bỏ hàng chục triệu đồng để mua vé đi xem ban nhạc BlackPink (Hàn Quốc) biểu diễn tại Việt Nam. Tại sao một bức tranh có thể bán được hàng triệu USD... và còn nhiều sản phẩm về tinh thần có thể trả giá cao để sở hữu được? Rõ ràng chúng ta nhận thấy một điều: Còn có một nhu cầu nữa của con người mà họ sẵn sàng trả giá rất cao để đáp ứng được nhu cầu của mình. Như vậy đã có sự chuyển hướng trong tư duy. Đó là điều rất đáng mừng", GS.TSKH Vũ Minh Giang chia sẻ cảm nhận.

"Gỡ 'nút thắt' về mặt thể chế là rất là quan trọng" 

GS.TSKH Vũ Minh Giang cho rằng, văn hóa không phải chỉ là "câu chuyện" của riêng ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Đã đến lúc chúng ta phải hiểu văn hóa theo nghĩa rộng hơn, với nền tảng bền vững hơn. Nghị quyết số 80/NQ-TƯ đã bao trùm và đặt văn hóa đúng với vị thế của nó.

GS.TSKH Vũ Minh Giang đồng tình rằng sự đầu tư hỗ trợ từ phía nhà nước không chỉ là nguồn lực tài chính mà còn là những cái biện pháp để khuyến khích tinh thần sáng tạo cũng như bảo trợ cho nghệ sĩ và tạo điều kiện để các tài năng văn hóa nghệ thuật có thể phát huy được tối đa khả năng của mình. Mặt khác, việc gỡ "nút thắt" về mặt thể chế là rất quan trọng để phát triển công nghiệp văn hóa và phát triển văn hóa trong kỷ nguyên mới. Rất nhiều dự án về văn hóa muốn đầu tư nhưng lại bị "tắc nghẽn".

GS.TSKH Vũ Minh Giang cho biết, nhiều tổ chức, cá nhân, doanh nghiệp rất "có tâm" với văn hóa, mong muốn được đầu tư vào lĩnh vực văn hóa nhưng vẫn còn những vướng mắc về mặt cơ chế, chính sách.

Ông cũng đề nghị cần phải rà soát về mặt thể chế, xem xét về cơ chế tài chính, nên tổ chức những "Hội nghị Diên Hồng", mời những nhà quản lý, chuyên gia, nhà đầu tư đến để cùng chia sẻ, nêu những khó khăn, vướng mắc đang gặp phải, làm sao để khởi động một cách mạnh mẽ, đẩy mạnh phát triển mạnh công nghiệp văn hóa trong thời gian tới.

GS.TSKH Vũ Minh Giang cũng đề cập đã đến lúc phải nhận thức rằng văn hóa không chỉ là phát triển công nghiệp văn hóa mà còn là văn hóa chính trị, văn hóa đối ngoại. Một nền văn hóa cũng cần phải "có cương có nhu", "dĩ bất biến, ứng vạn biến".

Diệp Anh