Vì sao nên phòng RSV cho trẻ ngay từ khi còn trong bụng mẹ?

Theo BSCKII Phạm Hải Hà, Phó trưởng khoa Sản bệnh lý, Bệnh viện Phụ sản Trung ương, tất cả trẻ đều có khả năng nhiễm RSV, kể cả trẻ sinh đủ tháng, khỏe mạnh và không có bệnh nền. Sinh non hay có bệnh lý bẩm sinh có thể làm tăng nguy cơ diễn tiến nặng, nhưng không phải điều kiện bắt buộc để trẻ mắc bệnh.

Điểm đáng lo ngại của RSV là tốc độ diễn tiến. "Bệnh có thể diễn biến theo chiều hướng nguy kịch hằng giờ", bác sĩ Hà nói.

Nếu trẻ chỉ hắt hơi, sổ mũi hoặc ho nhẹ, cha mẹ rất dễ nghĩ đó là một đợt cảm thông thường. Tuy nhiên, virus có thể nhanh chóng đi xuống đường hô hấp dưới. Khi các tiểu phế quản bị viêm, phù nề và tăng tiết dịch, đường thở vốn nhỏ của trẻ càng bị thu hẹp, ảnh hưởng đến khả năng hô hấp và trao đổi oxy.

BSCKII Nguyễn Bá Mỹ Nhi, nguyên Phó Giám đốc Bệnh viện Từ Dũ, cho biết đây là một trong những lý do trẻ sơ sinh dễ tổn thương hơn khi mắc RSV. Đặc biệt, trong những tháng đầu đời, hệ miễn dịch của trẻ còn chưa hoàn thiện, trong khi trẻ chưa có khả năng chủ động thực hiện đầy đủ các biện pháp phòng bệnh.

"RSV giống cảm mạo thông thường" chỉ đúng ở một số trường hợp bệnh nhẹ, nhưng không thể dùng biểu hiện ban đầu để đánh giá nguy cơ cho tất cả trẻ. Theo bác sĩ Nhi, có trẻ vượt qua bệnh dễ dàng, nhưng cũng có trẻ diễn tiến nặng và cần cấp cứu.

Bảo vệ trẻ, đừng chủ quan với RSV

Sự khác biệt về kích thước đường thở khiến trẻ sơ sinh dễ tổn thương hơn người lớn khi mắc RSV. Đặc biệt, 3 tháng đầu đời là giai đoạn cần được quan tâm vì hệ miễn dịch của trẻ còn chưa hoàn thiện.

Trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ sơ sinh, có thể diễn biến nghiêm trọng khi nhiễm virus hợp bào hô hấp (RSV) hay bất cứ virus đường hô hấp nào.

Khi virus RSV xâm nhập đường thở, cơ thể trẻ có thể xuất hiện phản ứng viêm, khiến tiểu phế quản phù nề, sưng lên và tăng tiết dịch, đờm nhớt. Đường thở vốn rất nhỏ của trẻ càng bị thu hẹp, khiến việc hô hấp trở nên khó khăn, thậm chí dẫn đến suy hô hấp, nhất là ở nhóm trẻ dưới 6 tháng tuổi.

Nhiễm RSV nặng trong giai đoạn đầu đời không chỉ gây bệnh cấp tính mà còn có thể để lại các di chứng hô hấp kéo dài. Các nghiên cứu ghi nhận trẻ nhập viện do RSV ở giai đoạn 6-23 tháng tuổi có nguy cơ mắc hen hoặc khò khè nặng tăng khoảng 3,9 lần trong 2 năm đầu sau nhiễm, và nguy cơ này giảm dần theo thời gian ở những năm tiếp theo.

Bên cạnh đó, theo một nghiên cứu năm 2025 ước tính trẻ có tiền sử nhiễm khuẩn hô hấp dưới do RSV có nguy cơ mắc hen phế quản cao gấp 2-12 lần so với trẻ không nhiễm.

Đáng lưu ý, nhiễm RSV có thể đi kèm nhiễm khuẩn thứ phát, khiến tình trạng bệnh trở nên phức tạp hơn. Khi RSV gây tổn thương niêm mạc đường hô hấp, hệ thống bảo vệ tự nhiên của đường thở có thể bị suy giảm, tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập. Tại Việt Nam, một nghiên cứu trên trẻ viêm phổi do RSV cho thấy hơn 4/5 trường hợp có đồng nhiễm vi khuẩn, trong đó phế cầu là một trong những tác nhân thường gặp. Sự kết hợp giữa nhiễm virus và vi khuẩn có thể làm bệnh diễn tiến nặng hơn, kéo dài thời gian điều trị và gia tăng gánh nặng chi phí cho gia đình.

Không chỉ là gánh nặng sức khỏe

Với nhiều gia đình, một đợt RSV nặng không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe của trẻ mà còn kéo theo gánh nặng kinh tế và tâm lý. Tại Việt Nam, chi phí tự chi trả cho một lần trẻ nhập viện do RSV, chưa tính hồi sức tích cực, có thể tương đương 32-70% mức lương tối thiểu tháng của một người; với trường hợp phải hồi sức tích cực, 100% gia đình phải sử dụng tiền tiết kiệm và hơn 12% phải vay mượn để trang trải chi phí.

Gánh nặng không dừng ở chi phí y tế mà còn đến từ việc cha mẹ phải nghỉ việc, mất ngày công để chăm sóc con. Một nghiên cứu tại châu Âu cho thấy 91% cha mẹ khá hoặc rất lo lắng khi con nhập viện vì RSV, trong đó khoảng 27% người chăm sóc vẫn chịu ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống 6 tuần sau giai đoạn cấp tính.

Những tác động này cho thấy phòng ngừa RSV cần được quan tâm bên cạnh việc phát hiện và điều trị, đặc biệt trong những tháng đầu đời khi trẻ còn non nớt và dễ tổn thương. Theo các chuyên gia, chủ động chuẩn bị các biện pháp dự phòng ngay từ trước khi trẻ chào đời có thể góp phần giảm nguy cơ bệnh nặng và gánh nặng cho gia đình.

Chủ động từ thai kỳ để không bỏ lỡ thời điểm bảo vệ trẻ

Một trong những cơ chế bảo vệ tự nhiên đối với trẻ sơ sinh là miễn dịch từ mẹ truyền sang con trong thai kỳ. Một số kháng thể của mẹ có thể được truyền qua nhau thai, tạo sự bảo vệ thụ động cho trẻ sau khi chào đời, đặc biệt trong 6 tháng đầu khi hệ miễn dịch còn non nớt và nguy cơ diễn tiến nặng do nhiễm trùng hô hấp cao hơn.

Theo các chuyên gia, tận dụng miễn dịch từ mẹ là một hướng tiếp cận quan trọng trong bảo vệ trẻ những tháng đầu đời. Vì vậy, thai kỳ cũng là thời điểm để gia đình chủ động tìm hiểu và chuẩn bị các biện pháp dự phòng, góp phần bảo vệ sức khỏe trẻ sau khi chào đời.

BS Hà cho rằng việc tư vấn nên được thực hiện sớm, với sự phối hợp giữa bác sĩ sản khoa và bác sĩ nhi khoa. Thai phụ có thể trao đổi về nguy cơ RSV, cơ chế miễn dịch từ mẹ sang con cũng như những lựa chọn dự phòng phù hợp với tình trạng sức khỏe của mẹ và thai nhi. Việc tận dụng miễn dịch từ mẹ để bảo vệ trẻ trong những tháng đầu đời cũng là một trong những hướng tiếp cận dự phòng được WHO khuyến nghị.

"Hiện tại ở Việt Nam, chúng ta đã có khuyến cáo của Hội Y học dự phòng, Hội Phụ sản Việt Nam và Bộ Y tế. Đây là cơ sở quan trọng để tăng cường tư vấn và chủ động bảo vệ mẹ, trẻ trước nguy cơ bệnh", BS Mỹ Nhi chia sẻ.

Nếu được triển khai đồng bộ từ tuyến trung ương đến cơ sở, kết hợp giữa sản khoa, nhi khoa và truyền thông, việc phòng RSV có thể giúp giảm số trẻ mắc bệnh nặng, giảm nhu cầu nhập viện và giảm gánh nặng chi phí cho gia đình.

Bác sĩ Hà cũng lưu ý, dù được chuẩn bị từ thai kỳ, trẻ sơ sinh vẫn có nguy cơ mắc RSV sau sinh. Người thân đến thăm, bế, hôn trẻ hoặc anh chị lớn đi nhà trẻ, trường học có thể vô tình mang virus về nhà. Vì vậy, gia đình nên hạn chế người tiếp xúc với trẻ trong những ngày đầu, rửa tay trước khi bế, giữ vệ sinh môi trường và tuyệt đối không để người có triệu chứng hô hấp ôm, bế hoặc hôn trẻ. Cha mẹ cũng cần theo dõi các dấu hiệu bất thường như khó thở, thở nhanh, khò khè, tím tái, bỏ bú, li bì để đưa trẻ đi khám kịp thời.

Huy Thành